Từ thực tế này, thu gom rác và phân loại tại nguồn được xác định là một khâu quan trọng để giảm lượng rác phải xử lý và đưa các dòng vật liệu có khả năng tái sử dụng, tái chế trở lại sản xuất.

Người dân phân loại rác thải tại nguồn. Ảnh minh họa: VGP

Lãng phí tài nguyên từ rác

Theo ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), những năm qua, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện pháp luật về quản lý chất thải.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt nền tảng cho phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý rác, tuy nhiên khoảng cách giữa chính sách và thực tế vẫn còn lớn.

Hệ thống thu gom tại nhiều địa phương ở một số nơi còn lạc hậu. Trong xử lý, chôn lấp vẫn chiếm tỷ lệ lớn, trong khi các công nghệ như đốt rác phát điện, tái chế, chế biến compost mới tập trung ở một số địa phương. Tỷ lệ tái chế chất thải rắn sinh hoạt chưa cao, dẫn đến lãng phí tài nguyên từ rác.

Từ thực tế này, phân loại rác tại nguồn được xác định là một khâu quan trọng để giảm lượng rác phải xử lý và đưa các dòng vật liệu có khả năng tái sử dụng, tái chế trở lại sản xuất. Muốn vậy, hạ tầng thu gom, vận chuyển, xử lý phải được đầu tư đồng bộ. Đồng thời, cơ chế kinh tế rõ ràng để tạo động lực cho các chủ thể tham gia.

“Vấn đề cốt lõi còn phải tìm được đầu ra cho chất thải sau phân loại. Khi xác định được chất thải sau phân loại sẽ được sử dụng vào đâu, tạo ra giá trị gì, chúng ta phân loại, thu gom và vận chuyển phù hợp. Thực tế, nhiều địa phương vẫn chú trọng khâu xử lý mà chưa tính đầy đủ đầu ra cho từng dòng chất thải, dẫn đến tình trạng rác đã phân loại nhưng sau đó lại bị trộn chung”, theo ông Trung.

Từ góc độ doanh nghiệp tái chế, bà Chu Thị Kim Thanh, Phó Giám đốc Điều hành Công ty cổ phần Tái chế Bao bì-PRO Việt Nam cho rằng, phân loại rác tại nguồn là “mắt xích” đầu tiên quyết định chất lượng của cả hệ sinh thái thu gom và tái chế.

Để mình chứng, bà Thanh nêu số liệu khảo sát nhận thức về phân loại rác tại nguồn năm 2025, có đến 87% người được hỏi cho rằng phân loại rác tại nguồn là việc nên làm đầu tiên để thực hiện 3R (Giảm thiểu-Tái sử dụng-Tái chế). Mức độ ủng hộ chính sách phân loại rác tại nguồn đạt 98-99%.

Nhiều loại chất thải tái chế có thể tạo ra giá trị kinh tế

Vẫn theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường, chất thải hữu cơ như thực phẩm, phụ phẩm nông nghiệp hay nhiều loại chất thải tái chế đều có thể tạo ra giá trị kinh tế nếu được tổ chức thu gom, xử lý đúng cách.

Đồng thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi nhìn nhận, nút thắt lớn nhất hiện nay là sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ chuỗi quản lý chất thải.

“Một số địa phương đã triển khai mô hình phân loại rác tại nguồn nhưng hiệu quả còn khác nhau; ngay cả những mô hình có kết quả tích cực vẫn cần giải quyết tốt khâu xử lý cuối cùng. Một yêu cầu quan trọng là chuyển từ tư duy “xử lý rác” sang “quản lý tài nguyên từ chất thải”, gắn với kinh tế tuần hoàn. Dòng rác và dòng tiền phải đồng bộ. Khi chất thải có giá trị kinh tế, có thị trường tái chế và cơ chế tài chính phù hợp, người dân, lực lượng thu gom và doanh nghiệp mới có động lực tham gia lâu dài”, ông Thi nhấn mạnh.

Vì thế, ông Thi cho rằng, các địa phương cần được chủ động lựa chọn lộ trình, công nghệ, cơ chế giá dịch vụ, điểm tập kết và tuyến vận chuyển phù hợp với điều kiện thực tế. Việc quy hoạch cơ sở xử lý cần tính đến hiệu quả kinh tế và lợi ích liên vùng, thay vì chỉ bó hẹp trong địa giới hành chính.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần được hướng dẫn và hỗ trợ để thực hiện trách nhiệm tái chế đơn giản, minh bạch, hiệu quả. Đồng thời, cần từng bước hình thành thị trường cho nguyên liệu tái chế và tái sử dụng.

Cục Môi trường cho biết, thời gian tới, chính sách sẽ theo hướng tăng tính chủ động cho địa phương trong lựa chọn phương án phân loại và tìm đầu ra cho chất thải. Đồng thời, cơ chế tính giá dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích rác thải cũng sẽ được thúc đẩy nhằm khuyến khích người dân giảm phát sinh và tăng phân loại.

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 dự kiến trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10-11/2026.