Bộc lộ những bất cập

Trước tiên phải thấy rằng, chính sách giá điện nhằm tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế đầu tư phát triển ngành Điện, tiết kiệm tài nguyên năng lượng, sử dụng các dạng năng lượng mới, năng lượng tái tạo không gây ô nhiễm môi trường và đặc biệt là khuyến khích khách hàng sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả. Chính sách này yêu cầu giá điện cũng bảo đảm cho nhà đầu tư bù đắp được chi phí sản xuất và có lợi nhuận hợp lý.

Bên cạnh đó, chính sách giá điện hiện hành đã thực hiện cơ chế bù giá hợp lý giữa các nhóm khách hàng, giảm dần và tiến tới xoá bỏ bù chéo giữa giá điện sản xuất và giá điện sinh hoạt.

Tuy nhiên, qua các lần điều chỉnh, giá bán điện cho sinh hoạt vẫn thấp hơn giá bán điện cho sản xuất, trong khi ở phần lớn các nước trên thế giới thì ngược lại nhằm khuyến khích người dân sử dụng điện tiết kiệm và tăng sức cạnh tranh hàng hoá của họ trên thị trường thế giới. Mặt khác, giá điện thấp còn là nguyên nhân đẩy “cầu” về điện lên cao, khuyến khích người sử dụng điện lãng phí ở quy mô lớn nhưng không khuyến khích các nhà đầu tư xây dựng nhà máy điện.

Chưa kể, những năm gần đây, các địa phương phát triển quá nhanh và tràn lan không theo quy hoạch các dự án sản xuất thép xây dựng, xi măng, dệt có công nghệ lạc hậu, tiêu hao điện năng lớn đã làm tăng nhanh phụ tải và sử dụng lãng phí điện năng, phá vỡ quy hoạch ngành điện, kéo theo mất cân đối cung cầu.

Theo ông Phạm Minh Thụy, Viện Kinh tế - Tài chính, trên thực tế, mặc dù cơ chế, chính sách quản lý và điều hành giá điện đã có những thay đổi theo hướng thị trường nhưng đó là thị trường gì, độc quyền hay cạnh tranh... vẫn chưa được rõ ràng và minh bạch dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau. Điều này đã dẫn đến nhiều bất đồng trong đàm phán về giá bán điện của các nhà máy phát điện độc lập với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) trong nhiều năm qua vẫn chưa được giải quyết. Thị trường độc quyền nhưng chính sách giá cạnh tranh là hoàn toàn không phù hợp. Ngược lại, thị trường cạnh tranh mà áp đặt giá cũng không đúng quy luật.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội cho rằng, cần làm rõ mức độ lỗ của ngành Điện sau khi đã thực hiện việc tiết kiệm triệt để chi phí, giảm thiểu đến mức cao nhất tổn thất điện năng, tình trạng gian lận trong sử dụng điện… cũng như xác định rõ ràng mức độ đầu tư của Chính phủ thì mới xét đến việc tăng giá điện.

Còn bà Nguyễn Thị Tuyết Anh, Viện Kinh tế - Tài chính đề cập đến việc giá điện không nên thực hiện quá nhiều nhiệm vụ, vừa bảo đảm sản xuất, an ninh năng lượng, vừa thực hiện chức năng xã hội...

Kiên trì thực hiện theo cơ chế thị trường

Các chuyên gia đều khẳng định, việc tăng giá điện trong thời gian tới là tất yếu do giá các yếu tố đầu vào tăng cao, giá điện chưa bù đắp được giá thành. Song mức độ tăng là bao nhiêu, bù đắp các chi phí ở mức nào… cần được nghiên cứu kỹ trước khi đưa ra quyết định, nhất là trong giai đoạn cả nước đang tích cực kiềm chế lạm phát như hiện nay. Một khi các yếu tố cấu thành giá, mức thay đổi được công bố một cách rõ ràng và minh bạch, người tiêu dùng sẽ nhận thức rõ là đang trả cho các chi phí hợp lý và vì thế sẽ giảm các hiệu ứng tiêu cực của xã hội.

Thống nhất với quan điểm tăng giá điện không phải là lời giải duy nhất cho bài toán điện ở Việt Nam, TS Nguyễn Thị Lan, Học viện Tài chính cho rằng, giá điện bình quân cần điều chỉnh theo hướng tăng do chi phí sản xuất tăng, do trượt giá và lạm phát song phải có lộ trình rõ ràng và minh bạch chi phí. Việc một doanh nghiệp lớn nắm giữ và chi phối hầu hết các khâu phát điện, truyền tải, phân phối và kinh doanh điện là một trong những nguyên nhân làm cho không thể minh bạch được chi phí cho từng khâu. Điều này khiến hoạt động của ngành Điện kém hiệu quả.

Để giải quyết được vấn đề này, theo bà Lan, trước hết giá điện phải được vận hành theo cơ chế thị trường, làm cơ sở để tiến hành tái cơ cấu ngành Điện ở những bước tiếp theo.

Đề cập đến việc giá điện phải bù đắp chi phí hợp lý nhằm khuyến khích sản xuất phục vụ phát triển kinh tế và xã hội, các đại biểu cũng cho rằng, cần phân biệt chi phí sản xuất thực tế và chi phí hợp lý. Người tiêu dùng có quyền không trả cho việc lãng phí, thất thoát của EVN. Chính vì vậy, việc hình thành giá điện ngoài căn cứ vào số liệu quyết toán, kiểm toán và kết quả thực hiện các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật của EVN cần thiết phải so sánh, đánh giá các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật và tham khảo mức giá, cơ cấu giá của các nước trong khu vực và trên thế giới.

Nhiều chuyên gia cùng khẳng định, giá điện trong giai đoạn tới cần tiếp tục được điều hành theo cơ chế thị trường và có sự giám sát chặt chẽ của Nhà nước nhằm hạn chế các lợi thế độc quyền gây ảnh hưởng đến người tiêu dùng và lãng phí nguồn lực xã hội…

Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) nhấn mạnh sẽ tiếp tục thực hiện lộ trình thị trường giá điện vào thời điểm thích hợp, phù hợp với mục tiêu kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và bảo đảm an sinh xã hội. Tiếp tục thực hiện chính sách hỗ trợ cho các hộ nghèo, hộ thu nhập thấp sử dụng điện như hiện nay. Nhưng, tất cả chi phí cần công bố công khai để nhận được phản biện của xã hội, đồng thời tạo sự minh bạch và đồng thuận của xã hội khi có đề xuất tăng giá điện.

Trần Quý - Mai Phương