Sau ngày khai giảng năm học 2026 - 2027, vẫn còn tình trạng thiếu SGK tại một số địa phương. Ảnh: Hải Hà

Thiếu SGK vì đâu

Theo báo cáo được Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) công bố ngày 15/9, đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương báo cáo đang còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu SGK của năm học 2026 - 2027.

Được biết, kế hoạch in SGK phục vụ năm học này là 228,9 triệu bản, nhưng số SGK đã cung ứng đến các địa phương lên tới khoảng 236,60 triệu bản, tăng hơn 7,7 triệu bản so với kế hoạch. Tuy nhiên, theo báo cáo được Bộ GD&ĐT công bố ngày 15/9, tổng nhu cầu được cập nhật lên tới 245,94 triệu bản. Việc nhu cầu cập nhật cho đến thời điểm sau khai giảng năm học vượt kế hoạch in hơn 17 triệu bản cho thấy,  biến động về nhu cầu SGK là rất lớn, đây là con số đã phát sinh sau giai đoạn lập kế hoạch in SGK phục vụ năm học 2026 - 2027. Vấn đề đặt ra là phần tăng thêm nêu trên xuất hiện ở những địa phương nào, vào thời điểm nào và bao nhiêu trong số đó là nhu cầu mua sắm mới phục vụ chính sách miễn phí (?).

Theo số liệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN), đối với số lượng SGK được các đơn vị đăng ký trước ngày 30/7/2026, NXBGDVN đã cung ứng đủ 100%. Ngoài số đơn hàng chính thức, hệ thống còn chuẩn bị lượng dự phòng khoảng 30% để địa phương có thể mua bổ sung khi nhu cầu tăng. Đây là mức dự phòng đáng kể, thể hiện trách nhiệm chủ động trong bối cảnh năm đầu dùng một bộ sách thống nhất trên toàn quốc, và có nhiều biến động về trường, lớp.

Tuy nhiên, sau ngày 30/7, các đơn vị tại địa phương tiếp tục phát sinh tới bảy đợt đặt hàng mới. Tổng nhu cầu bổ sung nêu trên có thời điểm đưa mức tăng lên gần 40% so với lượng đặt ban đầu, vượt cả quỹ dự phòng, thậm chí có đợt đặt hàng được gửi sau cả ngày khai giảng. Điều này cho thấy sự thiếu sót nghiêm trọng trong công tác dự báo từ cấp địa phương. Mức tăng gần 40% sau thời hạn “chốt đơn” đặt in SGK không thể được xem là một dao động thông thường của thị trường. Nó cho thấy công tác thống kê, dự báo và cập nhật nhu cầu tại địa phương đã không theo kịp thực tế.

Bộ Giáo dục và Đào tạo nhận trách nhiệm về việc thiếu SGK tại một số địa phương. Ảnh: Hải Hà

Điển hình như báo cáo của Công ty Cổ phần Sách và Thiết bị Giáo dục Miền Trung cho thấy, tại Khánh Hoà - tính đến ngày 8/9, công ty này đã phát hành 1.654.690 bản SGK, trong khi đơn đặt ban đầu của địa phương chỉ là 1.091.150 bản. Con số nêu trên cho thấy lượng cung ứng thực tế đã vượt xa kế hoạch ban đầu mà địa phương đặt hàng ban đầu.

Được biết, nguyên nhân là bởi cho tới ngày 27/8, Hội đồng Nhân dân tỉnh mới ban hành nghị quyết thực hiện chính sách miễn phí đối với học sinh tại các xã, phường, đặc khu vùng III, làm phát sinh thêm nhu cầu 342.868 bản ngoài đơn hàng ban đầu. Lượng sách mới này phải trải qua các thủ tục lựa chọn nhà thầu, ký hợp đồng, chuẩn bị sản xuất, in và điều phối. Nếu phần nhu cầu mới phát sinh được đưa vào số liệu “sách còn thiếu” mà không nói rõ đây là sách mua thêm bằng ngân sách cho nhóm thụ hưởng chính sách, sẽ dễ hiểu sai rằng hệ thống phát hành chưa đáp ứng đơn hàng thông thường, trong khi sản lượng thực tế đã đạt 142% kế hoạch ban đầu.

Được biết, để chuẩn bị cho năm học mới, Bộ GD&ĐT đã hai lần yêu cầu các địa phương rà soát, báo cáo tình hình cung ứng SGK. Việc làm này được thể hiện tại Công văn số 5655/BGDĐT-GDPT ngày 21/8/2026 và Công văn số 6128/BGDĐT-GDPT ngày 10/9/2026. Tuy nhiên, phụ lục tổng hợp của Bộ cho thấy nhiều tỉnh, thành phố không có tên trong cả hai lần nộp báo cáo. Như vậy, cơ quan quản lý Trung ương và NXBGDVN không có được bức tranh đầy đủ, kịp thời về số học sinh chưa có sách, số lượng SGK thiếu theo từng lớp, từng môn và nhu cầu phát sinh tại từng địa bàn. Khi thông tin đến chậm hoặc không được gửi, phương án điều chuyển giữa các địa phương, phân bổ lượng dự phòng và tổ chức in bổ sung cũng không thể triển khai đúng thời điểm. Đến lúc các đơn hàng tăng mạnh, thậm chí được gửi sau ngày khai giảng năm học mới, thời gian dành cho sản xuất in ấn SGK và logistics đã không còn.

Việc để xảy ra bảy đợt đặt hàng bổ sung nhu cầu SGK không chỉ phản ánh hạn chế trong dự báo ban đầu, mà còn cho thấy sự thiếu chủ động trong cập nhật và báo cáo nhu cầu SGK của một số địa phương. Đối với hoạt động in ấn SGK phục vụ năm học mới, mọi biến động vượt ngưỡng phải được báo cáo ngay cho Bộ GD&ĐT và thông tin kịp thời đến NXBGDVN. Không thể vừa báo cáo chậm, đặt hàng muộn, vừa yêu cầu hệ thống in và phát hành xử lý tức thời một lượng sách phát sinh vượt cả mức dự phòng 30%.

Không thể để thiếu SGK vì sự chậm trễ hành chính

Đối với năm học 2026 - 2027, việc cấp bách lúc này là phải cung ứng đủ số SGK còn thiếu, ưu tiên SGK cho học sinh vùng khó khăn, trường nội trú, vùng biên giới và những em thuộc diện được hỗ trợ. Để thực hiện yêu cầu nêu trên, Bộ GD&ĐT đã yêu cầu điều chuyển, cung ứng bổ sung trong ngày 15/9, đồng thời NXBGDVN cần khẩn trương công bố tiến độ in bù những đầu sách không còn nguồn điều chuyển, kéo dài thời gian phục vụ tại các điểm bán và cung cấp công cụ tra cứu nơi còn sách. Các công ty sách địa phương phải cập nhật tồn kho thực, không để thông tin đứt quãng giữa kho và cửa hàng.

Sau khi học sinh nhận đủ sách, vụ việc nêu trên cần được nghiêm túc đánh giá lại toàn bộ quá trình, không thể để phụ huynh cũng như các em học sinh những năm tiếp theo phải tiếp tục trả giá cho sự chậm trễ hành chính như đã xảy ra. Trước hết, cơ quan quản lý giáo dục địa phương cần làm rõ chênh lệch giữa tổng số cơ sở giáo dục, số trường đăng ký đúng hạn và số trường không đặt hoặc không tiếp nhận sách. Những trường hợp chờ chính sách miễn phí, lựa chọn nguồn cung khác, để phụ huynh tự mua hoặc chưa chốt số học sinh phải được phân loại bằng số liệu cụ thể. Không thể để khoảng trống thông tin kéo dài rồi đẩy trách nhiệm xuống hiệu trưởng, giáo viên chủ nhiệm hoặc doanh nghiệp phát hành.

Bộ GD&ĐT yêu cầu điều chuyển, cung ứng bổ sung đủ số SGK còn thiếu, ưu tiên SGK cho học sinh vùng khó khăn, trường nội trú, vùng biên giới. Ảnh Hải Hà

Để có đủ SGK cho nhu cầu của học sinh, các địa phương cần công khai kế hoạch dự báo nhu cầu được phê duyệt vào thời điểm quy định, dự toán được lập trên cơ sở nhu cầu quy định, thủ tục mua sắm hoàn thành theo đúng trình tự cũng như dự kiến thời điểm nhập kho SGK. Nếu các điều kiện này chưa được đáp ứng mà chính sách vẫn được công bố, phải làm rõ trách nhiệm đối với những hệ quả phát sinh trong thống kê, đặt hàng và tâm lý chờ đợi của phụ huynh.

Kết quả chính sách đối với SGK phải được đo bằng số học sinh thực nhận sách đúng hạn, đồng thời phân biệt rõ ba nhóm: học sinh thiếu sách do chưa được đáp ứng đơn mua; học sinh thuộc diện chờ mượn sách từ thư viện; và học sinh đã tự mua đủ nhưng vẫn nằm trong nhu cầu mua sắm dự kiến của địa phương. Không thể dùng một con số tổng hợp để gây sự khác nhau giữa thiếu sách trên thị trường và phần chính sách miễn phí chưa thực hiện được.

Vụ việc hơn 3,9 triệu cuốn SGK được báo cáo còn thiếu sau khai giảng là con số phải được rà soát đến cùng. Cần phải chỉ rõ bao nhiêu cuốn thuộc đơn hàng mua lẻ chưa được đáp ứng; bao nhiêu cuốn thuộc nhu cầu mua sắm mới cho thư viện; bao nhiêu cuốn đã có tại kho, cửa hàng nhưng chưa được kết nối với người mua; bao nhiêu nhu cầu đã thay đổi sau khi phụ huynh tự trang bị... Chỉ khi những con số từ những vấn đề nêu trên được bóc tách rõ ràng, trách nhiệm để xảy ra việc thiếu SGK vừa qua mới có thể được xác định công bằng và chính xác để làm rõ trách nhiệm.