Tọa lạc giữa vùng đồi núi heo hút xã Bình Điền, TP Huế (trước là xã Hương Bình, thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế), dự án “Xử lý triệt để ô nhiễm môi trường do rác thải sinh hoạt tại các khu vực trọng điểm trên địa bàn TP Huế” (gọi tắt là bãi rác Hương Bình) từng được kỳ vọng trở thành “lá chắn môi trường” cho thành phố Huế.

Dự án có tổng mức đầu tư đầu tư gần 86 tỷ đồng từ nguồn vốn Ngân sách Trung ương cho Chương trình mục tiêu xử lý triệt để cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng thuộc đối tượng công ích, ngân sách địa phương và vốn nguồn vốn huy động hợp pháp khác.

Chủ đầu tư là Ban Quản lý Dự án Đầu tư xây dựng công trình dân dụng và công nghiệp (nay là Ban Quản lý Dự án Đầu tư Xây dựng và Phát triển đô thị TP Huế).

Mục tiêu đầu tư xây dựng nhằm giải quyết triệt để ô nhiễm môi trường do rác thải sinh hoạt trên địa bàn thị xã Hương Trà, huyện Phong Điền, huyện Quảng Điền (cũ) và một phần TP Huế, nhằm đảm bảo vệ sinh môi trường bền vững và phục hồi sinh thái với công suất xử lý giai đoạn 1 là 150 tấn/ngày.

Ngay trong tháng 10/2017, chỉ vỏn vẹn trong vòng 1 tuần, từ ngày 23/10/2017, dự án xử lý triệt để ô nhiễm môi trường do rác thải sinh hoạt tại các khu vực trọng điểm trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế đã được “mở đường” đồng loạt: Từ quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500, báo cáo đánh giá tác động môi trường, thẩm định xây dựng, đến tờ trình phê duyệt của Sở Kế hoạch và Đầu tư.

Đến ngày 30/10/2017, dự án được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế) ban hành Quyết định phê duyệt dự án đầu tư.

Hệ thống văn bản được ban hành dồn dập, thể hiện rõ tính cấp bách của một dự án môi trường trọng điểm. Thế nhưng, sau nhiều năm, sự gấp rút trên giấy tờ lại đối lập hoàn toàn với thực tế triển khai chậm chạp, kéo dài và chưa thể vận hành như mục tiêu ban đầu. Trong khi đó, dự án hiện đã giải ngân hơn 50 tỷ đồng.

Với thời hạn thực hiện từ 2018 đến 2020 với quy mô 20ha, dự án đã được điều chỉnh nhiều lần với ít nhất 5 quyết định điều chỉnh, kéo dài tiến độ vượt xa kế hoạch ban đầu.

Đến tháng 1/2026, mặc dù thời hạn thi công các gói thầu đã hết nhiều năm, dự án vẫn chưa hoàn thành và chưa thể vận hành một cách hiệu quả.

Theo Kết luận thanh tra (KLTT) số 196/KL-TTr cuối năm 2025, Thanh tra TP Huế đánh giá tiến độ thi công kéo dài “ảnh hưởng đến chất lượng công trình” và dự án gặp khó trong việc “xác định thời điểm đưa vào vận hành khai thác”.

KLTT nêu rõ, việc lắp đặt thiết bị trong điều kiện hiện tại có thể dễ hư hỏng do thời tiết, mất mát do không có hàng rào bảo vệ và lực lượng giám sát thường xuyên. Điều này phản ánh sự thiếu chặt chẽ trong quản lý vận hành công trình công ích quan trọng này.

Một trong những vấn đề cốt lõi được Thanh tra chỉ ra là sự mất cân đối giữa công suất thiết kế và nguồn cung rác thực tế.

Dự án bãi rác Hương Bình được thiết kế với công suất 150 tấn/ngày đêm. Tuy nhiên, hiện phần lớn rác thải sinh hoạt ở TP Huế được xử lý tại Nhà máy Điện rác Phú Sơn với công suất khoảng 600 tấn/ngày đêm.

Khối lượng còn lại có thể đưa về Hương Bình chỉ khoảng khoảng 40 tấn/ngày đêm, tập trung ở các phường Phong Điền, Phong Thái, Phong Dinh…

Sự khác biệt lớn giữa công suất thiết kế 150 tấn và lượng rác thực tế chưa đến 50 tấn/ngày đặt ra câu hỏi căn bản về tính khả thi và hiệu quả đầu tư của bãi rác này.

Đây không phải là chuyện kỹ thuật mà nó là vấn đề quy hoạch chiến lược về xử lý chất thải đô thị. Vấn đề này đặt ra tính dự báo hoặc bản thiết kế bỏ qua thực tế sản sinh rác, dẫn tới quy mô thiết kế vượt quá nhu cầu thị trường môi trường địa phương.

Thanh tra cũng chỉ rõ tỉnh lộ 16, tuyến đường chính kết nối bãi rác Hương Bình hiện trạng xuống cấp nghiêm trọng, gây khó khăn cho việc vận chuyển rác thải. Không chỉ ảnh hưởng tiến độ xây dựng, đường xuống cấp còn khiến chi phí vận chuyển tăng, tiềm ẩn nguy cơ an toàn giao thông.

Đây không chỉ là câu chuyện hạ tầng một dự án xử lý rác. Nó cho thấy sự thiếu liên kết vùng và đồng bộ hóa đầu tư hạ tầng giao thông, công trình môi trường trong quy hoạch phát triển đô thị. Nếu bỏ qua yếu tố vận hành cơ bản như giao thông, một dự án xử lý môi trường có thể trở thành gánh nặng dài hạn.

Với hiện trạng “đồi núi hoang vu” của khu vực bãi rác, không có hàng rào bảo vệ và lực lượng giám sát thường xuyên khiến thiết bị dễ bị hư hỏng do thời tiết và nguy cơ mất cắp cao.

Thực tế hiện trường cho thấy, nhiều hạng mục kỹ thuật quan trọng đang phơi mưa nắng, xuống cấp từng ngày, đặt ra câu hỏi về trách nhiệm quản lý, hiệu quả đầu tư và nguy cơ lãng phí ngân sách Nhà nước.

Điều đáng nói là những hạn chế này không chỉ đến từ một đơn vị thi công mà còn phản ánh lỗ hổng trong vai trò giám sát, điều phối và hoạch định chiến lược cấp quản lý cao hơn, từ Ban Quản lý Dự án đến cơ quan quyền quyết định đầu tư.