Các tỉnh Đông Nam bộ trưng bày các thế mạnh đặc sản của địa phương tại diễn đàn. Ảnh: BT

Tập trung nhiều thế mạnh

Tại Diễn đàn Kinh tế Đông Nam bộ lần thứ hai năm 2017 vừa diễn ra vào ngày 26/7 tại TPHCM, do Ban Kinh tế Trung ương phối hợp với Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam tổ chức, ông Cao Đức Phát, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Kinh tế Trung ương, cho biết nhiều năm qua, thực hiện các chủ trương của Đảng, nhà nước, nhất là Nghị quyết 53 ngày 29/8/2005 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo quốc phòng, an ninh vùng Đông Nam bộ và kinh tế phía Nam tới năm 2010 và định hướng đến năm 2020, Đông Nam bộ đã đạt được những thành tự to lớn. Đến nay, vùng Đông Nam bộ chiếm khoảng 40% GDP, đóng góp gần 60% thu ngân sách quốc gia, GDP tính theo đầu người cao gần gấp 2,5 lần mức bình quân cả nước; có tỷ lệ đô thị hóa cao nhất nước; tốc độ tăng trưởng kinh tế của vùng luôn cao hơn khoảng 1,4 lần đến 1,6 lần tốc độ tăng trưởng bình quân chung cả nước.

Tuy chưa xác lập đẳng cấp phát triển cao vượt bậc so với Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc bộ, nhưng trình độ phát triển kinh tế của Vùng Đông Nam bộ nhìn chung cao hơn cả nước ở hầu hết các ngành, các lĩnh vực (công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ du lịch, viễn thông, tài chính, ngân hàng; nghiên cứu, ứng dụng và triển khai, đào tạo nhân lực). Đông Nam bộ là trung tâm công nghiệp lớn nhất của cả nước. Một mạng lưới dày đặc các khu công nghiệp, tập trung tập trung ở "tứ giác" TPHCM, Bình Dương, Đồng Nai và Bà Rịa - Vùng Tàu, đang mở rộng ra Long An, Tiền Giang. Đây là vùng kinh tế có hệ thống cảng tốt và có hậu phương công nghiệp tốt .

Bên cạnh đó, vùng Kinh tế Đông Nam bộ có "hạt nhân" là TPHCM. Là vùng có hệ thống kết cấu hạ tầng khá đồng bộ, tập trung các cơ sở đào tạo, nghiên cứu khoa học, trung tâm y tế; nguồn nhân lực dồi dào và có kỹ năng, do đó là địa bàn có môi trường đầu tư hấp dẫn. Trong vùng đã hình thành mạng lưới đô thị vệ tinh, trong một không gian mở thông thoáng, liên kết với nhau thông qua các tuyến trục và vành đai đang được xây dựng. TPHCM - hạt nhân phát triển vùng - là trung tâm đầu mối dịch vụ và thương mại tầm cỡ khu vực và quốc tế, đặc biệt là dịch vụ du lịch, dịch vụ tài chính, ngân hàng, viễn thông, dịch vụ cảng… Vùng Đông Nam bộ còn là "Trung tâm hội nhập quốc tế" lớn nhất nước với Cảng biển trung chuyển quốc tế Cái Mép - Thị Vải (đã định hình), Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất và Cảng hàng không trung chuyển quốc tế Long Thành (sẽ được xây dựng).

Đông Nam bộ là vùng kinh tế năng động, có sức hấp dẫn đầu tư mạnh nhất cả nước, dẫn đầu trong thu hút đầu tư nước ngoài (FDI). Các dự án FDI đi tiên phong trong hầu hết các ngành, lĩnh vực ưu thế của vùng. Tính đến nay, vùng chiếm khoảng 60% số dự án và gần 50% vốn FDI của cả nước. Kim ngạch xuất khẩu của vùng chiếm gần 60% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Vẫn còn rào cản

Đông Nam bộ là khu vực có tỷ suất nhập cư cao nhất cả nước, đồng thời thu hút được đầu tư tư nhân (cả trong nước và FDI) nhiều nhất nước. Sự gia tăng liên tục hai nhân tố đầu vào này đã giúp Đông Nam bộ duy trì được tốc độ tăng trưởng GRDP cao hơn mặt bằng chung của cả nước, do vậy đóng góp rất lớn vào kết quả kinh tế chung của cả nước. Tuy nhiên, do tăng trưởng chủ yếu đến từ hai nhân tố đầu vào hữu hình, trong khi tốc độ tăng năng suất không cao, nên không thể tạo ra được động lực tiếp tục thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cao trong tương lai.

TS. Vũ Thành Tự Anh, Giám đốc Trường Chính sách công và Quản lý ĐH Fulbright, Nhà nghiên cứu cao cấp của Trường Quản lý Nhà nước Havard Kennedy - ĐH Havard khẳng định, vùng kinh tế Đông Nam bộ sớm hay muộn cũng sẽ phải đối diện với một thực tế là dư địa tăng vốn và lao động sẽ dần cạn kiệt. Bởi vì nếu tiếp tục xu thế tăng vốn và lao động để phát triển các ngành công nghiệp thâm dụng lao động như hiện nay thì tất yếu sẽ dẫn tới gia tăng kẹt xe và áp lực quá tải hạ tầng giao thông - vốn đang là lực cản tăng trưởng rất lớn của khu vực. Một điều quan trọng hơn là tỷ trọng GDP có tính sáng tạo và đổi mới trong vùng kinh tế Đông Nam bộ cũng rất thấp. Đơn cử như trường hợp của TPHCM - đầu tàu không chỉ của vùng kinh tế Đông Nam bộ mà còn của cả quốc gia, trong các nhóm ngành đóng góp tỷ trọng cao cho GDP của TP, theo thống kê bao gồm dệt may, da giày, thực phẩm, đồ uống, cao su, hóa chất, kim loại đúc sẵn và hàng điện tử.

Với riêng TPHCM, tuy mức độ gia tăng dân số rất cao song cho đến nay vẫn tăng trưởng chủ yếu dựa vào các ngành công nghiệp 2.0, do đó thu hút nhiều lao động, trong khi đô thị lại chưa được chuẩn bị sẵn sàng về cơ sở hạ tầng, lập tức gây quá tải hạ tầng, kẹt xe, ngập nước, ô nhiễm, tội phạm gia tăng… Nói cách khác, vẫn còn thiếu tầm nhìn để nhìn thấy xu hướng đô thị hóa. Công tác quy hoạch, hoạch định chính sách của TPHCM không theo kịp để đón trước xu thế đô thị hóa và gia tăng dân số đi kèm.

Khu vực kinh tế Đông Nam bộ hiện đóng góp khoảng 45% GDP, khoảng 50% trong tổng giá trị sản xuất công nghiệp, kim ngạch xuất khẩu, và ngân sách cả nước. Như vậy, Đông Nam bộ rõ ràng là một khu vực đang thực sự vượt trội về năng suất và tăng trưởng so với các vùng còn lại trong cả nước. Nhưng một thực tế buồn là nguồn lực đầu tư của Trung ương dành cho khu vực Đông Nam bộ chỉ chiếm khoảng 18,5% tổng vốn đầu tư của cả nước, hoàn toàn không tương xứng với những đóng góp to lớn của vùng. Riêng TPHCM, từ ngày 1/1/2017, tỷ lệ thu ngân sách được giữ lại đã giảm mạnh từ 23% xuống chỉ còn 18%. Hệ quả trong việc bất cân đối giữa đóng góp và nguồn thu được giữ lại là tất cả mọi mặt kinh tế - xã hội đều trong trạng thái quá tải nguồn tái đầu tư, thiếu động lực để phát triển và thiếu động lực để lan tỏa, thúc đẩy vùng Đông Nam bộ phát triển. Trong khi địa phương thiếu động lực thì doanh nghiệp lại đang bị tận thu, cả hai cùng nhau phản ảnh một thực tế rất không lành mạnh, đó là đang tồn tại nhiều nút thắt khắc nghiệt về mặt chính sách phát triển đô thị và phát triển doanh nghiệp – hai động lực tăng trưởng hàng đầu của Đông Nam bộ.

Theo thống kê từ Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), vùng kinh tế trọng điểm phía Nam hiện có 12.000 dự án với tổng vốn đầu tư hơn 145 tỷ USD. Dự kiến, trong giai đoạn 2016 – 2020, tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào vùng sẽ đạt gần 60 tỷ USD, chiếm hơn một nửa tổng vốn FDI của cả nước. Qua đó, có thể thấy rõ sự vượt trội của khu vực này về năng suất và tăng trưởng so với các vùng còn lại khi chiếm khoảng 50% tổng giá trị sản xuất công nghiệp của cả nước.

Hoặc đơn cử như trong vấn đề logistics, bà Trần Thị Thanh Thúy, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch đầu tư (Bộ GTVT), nhận định vùng này vẫn chưa hình thành được các trung tâm logistics, cảng cạn quy mô lớn có vai trò trung chuyển hàng hóa đa phương thức của vùng, đặc biệt là cho các trung tâm sản xuất, tiêu thụ, tiếp nhận hàng hóa lớn như TPHCM, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Dương, Đồng Nai, cùng các cảng biển Vũng Tàu, TPHCM. Các cảng cạn, trung tâm logistics đang hoạt động trong vùng hầu hết có quy mô nhỏ, năng lực hạn chế, kết nối chủ yếu với vận tải đường bộ, chưa thực sự đóng vai trò là các trung tâm trung chuyển hàng hóa. Ngay cả các tuyến đường liên vùng, vành đai, các tuyến nối cảng biển, cảng hàng không và các cửa khẩu quốc tế vẫn chưa hoàn chỉnh.

Thiếu thốn nguồn lực, tắc nghẽn cơ sở hạ tầng, và chưa có một thể chế phù hợp cho hợp tác và liên kết vùng là 3 nút thắt đối với tăng trưởng của vùng Đông Nam bộ. Những nút thắt này nếu không được tháo gỡ thì tốc độ tăng trưởng của Đông Nam bộ nhất định sẽ đi xuống, cơ cấu kinh tế sẽ khó chuyển đổi, cơ hội bứt phá vươn lên hầu như sẽ không có. Quan trọng không kém, khi sức sống và động lực của vùng kinh tế Đông Nam bộ không còn mạnh mẽ như trước thì tất yếu dẫn đến sự suy giảm kinh tế của cả quốc gia. Ưu tiên đầu tư cho TPHCM và cả vùng Đông Nam bộ, vì vậy, cần được xem xét như một ưu tiên chiến lược đầu tư kinh tế của cả nước, nếu nhìn trong tái cơ cấu kinh tế tổng thể và chuyển đổi mô tăng trưởng cho TPHCM, khu vực và cả nước.

Phát triển theo kiểu “đàn sếu bay”

Từ thực tế trên, PGS.TS. Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, thành viên Tổ Tư vấn kinh tế Thủ tướng Chính phủ đưa ra đề xuất: Phải quy hoạch lại vùng trên một tầm nhìn mới. Trong đó, cần xác định lại cấu trúc vùng của khu vực Đông Nam bộ - Vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam và Vùng TPHCM. Bên cạnh đó, nên quy gọn để tránh phức tạp về cơ chế, chính sách; đề cao tư duy phát triển vùng, đặt (quy hoạch, chiến lược) phát triển từng tỉnh trong tư duy phát triển vùng, trên nền tảng và thống nhất với quy hoạch và chiến lược phát triển toàn vùng, gắn với vai trò "đầu tàu", "hạt nhân phát triển" vùng của TPHCM; định hướng công nghệ cao (CMCN 4.0) và hội nhập - cạnh tranh phát triển toàn cầu.

PGS.TS. Trần Đình Thiên cũng cho rằng, trong quy hoạch này phải rõ: "Hạt nhân phát triển vùng" nghĩa là gì - chức năng, cấu trúc, điều kiện bảo đảm? Vai trò chức năng, vị thế của các địa phương trong vùng? Cơ chế phát triển vùng: cơ chế huy động và hội tụ sức mạnh cấp vùng? Cơ chế liên kết - hội nhập phát triển nội vùng, liên vùng, tính chủ động của từng địa phương? Ngoài ra, cần làm rõ việc quy hoạch do ai làm? Thực thi quy hoạch như thế nào? Nguồn lực bảo đảm nhà nước (vốn mồi)? Cơ chế giám sát thực thi? Thể chế điều hành vùng? Đặc biệt, cần xác lập tầm nhìn, vượt thoát cấu trúc cũ. Các nhiệm vụ chiến lược cấp vùng phải thực hiện gồm: Quy hoạch, phân bố nguồn lực cấp vùng (định hướng phân công ngành tổng quát để bảo đảm liên kết, phối hợp phát triển ngành và đô thị); phát triển giao thông kết nối vùng; phát triển nguồn nhân lực; phối hợp giải quyết vấn đề môi trường; phân bổ nguồn lực (phân cấp, phân quyền, ủy quyền cho Hội đồng vùng và chính quyền tỉnh).

Toàn cảnh Diễn đàn Kinh tế Đông Nam bộ 2017.Ảnh: BT

Trong khi đó, TS. Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế TPHCM, thành viên Tổ tư vấn Kinh tế Thủ tướng Chính phủ đưa ra ý kiến rằng, vùng Đông Nam bộ với TPHCM là đầu tàu, cần phải phát triển các đô thị vệ tinh. Tại tỉnh Đồng Nai, chính quyền phải phát triển đô thị Nhơn Trạch bằng cách sớm thi công cầu Cát Lát. Như vậy, việc thông thương giữa TPHCM và Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu sẽ vô cùng thuận tiện. Hay để kết nối giao thông thông suốt giữa TPHCM và tỉnh Bình Dương, Bộ GT-VT phải nhanh chóng cho thi công tuyến đường sắt nối thành phố Mới Bình Dương về trung tâm TPHCM. Triển khai các dự án cầu, đường quan trọng này, tự khắc các đô thị vệ tinh quanh TPHCM sẽ phát triển vượt bậc. Nhờ vậy, những áp lực về quá tải hạ tầng, ngập nước, kẹt xe… của TPHCM sẽ dần được cởi bỏ.

“Trong lịch sử, TPHCM đã đóng vai trò “anh Hai” trong nền kinh tế của cả khu vực. TPHCM đã thực sự đóng vai trò dẫn dắt khá thành công khi có nhiều mô hình đột phá cho sự phát triển. Bình Dương cũng là ví dụ điển hình của việc xây dựng mô hình kinh tế thành công đối với một thành phố công nghiệp. Những mô hình cải cách dẫn đầu Việt Nam cũng đã hình thành ở khu vực Đông Nam bộ. Tôi nghĩ rằng sự sáng tạo trong cải cách, vai trò dẫn đầu… nó nằm trong máu thịt của chính quyền và người dân khu vực này”, ông Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam lập luận.

Trong thời gian tới, theo ông Vũ Tiến Lộc, trong phát triển vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, chắc chắn phải hình thành cho được theo mô hình “đàn sếu bay” mà giới nghiên cứu kinh tế thường nhắc tới. Và “đàn sếu bay” này phải hướng ra biển chứ không phải bay vào trong đất liền. TPHCM sẽ là con “sếu đầu đàn”, còn các địa phương khác sẽ như những con sếu trong đàn sếu bay đó, với sự dẫn dắt của TPHCM, nhằm tạo ra sự lan tỏa phát triển cho cả khu vực.

TPHCM sẽ được đề xuất làm Chủ tịch Hội đồng vùng, sẽ đóng vai trò đầu tàu và không có sự lựa chọn nào tốt hơn. Phương châm quan trọng trong phát triển kinh tế vùng chính là phương châm cùng thắng. Mà muốn cùng thắng thì phải xử lý được mối quan hệ giữa trung tâm và vệ tinh; giữa việc hội tụ và lan tỏa trong sự phát triển của khu vực. Nhưng quan trọng, như lời ông Lộc, đó là ngoài những chính sách phát triển để tăng tính liên kết vùng, bản thân các doanh nghiệp cũng cần chủ động liên kết với nhau, để có thể hình thành nên các chuỗi giá trị hiệu quả cho vùng.

                                                       Bảo Trâm