Giải ngân vốn các Chương trình mục tiêu quốc gia còn chậm. Ảnh: baochinhphu.vn

Thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG), Bộ Tài chính thời gian qua đã trình Thủ tướng Chính phủ giao kế hoạch đầu tư công trung hạn nguồn vốn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 - 2030 (đợt 1) cho các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương. Trong đó, nguồn vốn phân bổ đối với CTMTQG tích hợp lên tới 70.000 tỷ đồng và CTMTQG phòng, chống ma túy là 9.827 tỷ đồng. 

Về phân bổ và giao dự toán kế hoạch ngân sách Trung ương năm 2026, Quốc hội cũng đã quyết nghị tổng vốn ngân sách thực hiện các chương trình là 35.000 tỷ đồng, bao gồm 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 10.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên.

Dựa trên cơ sở này, Thủ tướng Chính phủ đã giao 21.983,935 tỷ đồng cho 3 chương trình lớn: CTMTQG phòng, chống ma túy; CTMTQG về phát triển văn hóa và CTMTQG tích hợp. Dù nguồn lực đã được Trung ương giao xuống, nhưng quá trình phân bổ chi tiết tại các địa phương và bộ, ngành vẫn đang trong quá trình thực hiện.

Tính đến hết ngày 31/8/2026, mới chỉ có 2 bộ và 9 địa phương hoàn thành phân bổ khoảng hơn 3.030 tỷ đồng vốn đầu tư công. Đối với hơn 13.016 tỷ đồng còn lại, Bộ Tài chính đã nhận được phương án phân bổ của một số đơn vị là chủ chương trình nhưng chưa đủ cơ sở để tổng hợp, báo cáo Chính phủ xem xét, quyết định.

Về tiến độ giải ngân giai đoạn 2026 - 2030, lũy kế giải ngân kế hoạch vốn ngân sách Nhà nước năm 2026 đến cuối tháng 8 mới chỉ đạt 173,86 tỷ đồng, mới đạt 0,8% kế hoạch. Đáng chú ý, vốn ngân sách Trung ương mới chỉ giải ngân được 21 tỷ đồng, chỉ đạt 0,1% kế hoạch. Ở mảng kinh phí thường xuyên, số vốn giải ngân cũng chỉ đạt 41,39 tỷ đồng, tương đương 3,1% dự toán của CTMTQG phòng, chống ma túy.

Không chỉ dòng vốn của giai đoạn mới bị ách tắc, ngay cả nguồn vốn của năm 2025 được cho phép kéo dài thời gian thực hiện sang năm 2026 cũng chưa thể bứt tốc như kỳ vọng. Theo số liệu theo dõi của Bộ Tài chính, tổng số vốn ngân sách Trung ương đã hoàn tất thủ tục kéo dài tính đến cuối tháng 8/2026 là 19.020,78 tỷ đồng.

Trong số này, vốn đầu tư công chiếm 7.246,18 tỷ đồng, với lũy kế giải ngân đạt 38,7% kế hoạch. Kinh phí thường xuyên chiếm 11.774,60 tỷ đồng nhưng giải ngân lại khá thấp, chỉ đạt 24,2% dự toán. Nhìn vào bức tranh toàn cảnh của từng chương trình cụ thể, có thể thấy tiến độ vẫn đang là một bài toán khó. 

Điển hình, CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giải ngân vốn đầu tư công đạt 38%, giải ngân kinh phí thường xuyên đạt 26,6%. Đối với CTMTQG xây dựng nông thôn mới, tiến độ lần lượt là 29% và 16,5%. Riêng CTMTQG giảm nghèo bền vững, tỷ lệ giải ngân kinh phí thường xuyên cũng chỉ chạm mức 22,4%.

Lý giải cho tình trạng trì trệ này, Bộ Tài chính đã chỉ ra hàng loạt nguyên nhân, cả chủ quan lẫn khách quan. Trước hết, sự thiếu chủ động của một số địa phương trong việc thực hiện các thẩm quyền được giao là nguyên nhân then chốt. Đáng lưu ý là sự lúng túng khi điều chỉnh kinh phí từ những dự án, hoạt động đã hoàn thành nhiệm vụ chi sang các nội dung khác đang khát vốn.

Bên cạnh đó, việc xác định đối tượng thụ hưởng để triển khai các nguồn kinh phí thường xuyên (như hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, nhân rộng mô hình sản xuất) còn gặp nhiều khó khăn, chưa sát với thực tiễn cơ sở. Ngoài ra, sự biến động giá cả vật liệu xây dựng thời gian qua đã buộc nhiều dự án phải làm lại thủ tục điều chỉnh tổng mức đầu tư. Một rào cản không nhỏ khác đến từ công tác xác minh nguồn gốc đất và bố trí tái định cư.

Cuối cùng, đặc thù của các CTMTQG là thường xuyên triển khai tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, miền núi. Hạ tầng giao thông đi lại khó khăn kết hợp với yếu tố thời tiết bất lợi trong mùa mưa bão, càng làm cho tiến độ thi công và giải ngân bị đình trệ nghiêm trọng.

Để bù đắp lại khoảng thời gian đã mất, Bộ Tài chính kiến nghị các đơn vị chủ chương trình phải khẩn trương hoàn thiện, phê duyệt phương án phân bổ kế hoạch đầu tư công trung hạn cũng như dự toán chi năm 2026.

Đồng thời, các bộ, ngành Trung ương cần tăng cường công tác kiểm tra, đôn đốc, giám sát chặt chẽ tiến độ phân bổ và giải ngân tại từng địa phương. Cần kịp thời hướng dẫn, tháo gỡ các vướng mắc, ách tắc mang tính đặc thù và báo cáo cấp có thẩm quyền xử lý trách nhiệm đối với những cơ quan, địa phương để kéo dài tình trạng chậm trễ.

Đối với nguồn vốn kéo dài từ năm 2025, các địa phương phải nâng cao tính chủ động, linh hoạt điều chỉnh dòng vốn theo đúng thẩm quyền. Việc giải ngân vốn các CTMTQG không chỉ là nhiệm vụ kinh tế, mà còn mang ý nghĩa xã hội to lớn, trực tiếp cải thiện đời sống Nhân dân. Do đó, các cấp chính quyền cần coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, bứt tốc mạnh mẽ nhằm đưa nguồn lực Nhà nước vào thực tiễn một cách hiệu quả nhất.