“Việc nhẹ, lương cao”. “Kết hôn với người nước ngoài để đổi đời”… Những lời mời gọi xuất hiện nhan nhản mỗi ngày trên mạng xã hội, trong các hội nhóm tìm việc hay qua những mối quan hệ quen biết. Ít ai nghĩ rằng, phía sau những câu chuyện bình thường ấy lại có thể là điểm khởi đầu của một đường dây mua bán người.

Ảnh: Bảo Anh

Công tác phòng ngừa nên bắt đầu từ đâu?

Vụ việc Đồn Biên phòng Cửa khẩu quốc tế Lào Cai triệt phá tháng 7/2026 là một ví dụ điển hình. Nạn nhân chỉ mới 14 tuổi nhưng bị người họ hàng dụ dỗ bằng viễn cảnh lấy chồng Trung Quốc giàu có. Đường dây mua bán người không tổ chức đưa người vượt biên trái phép ngay từ đầu mà tìm cách hợp thức hóa việc xuất cảnh bằng giấy thông hành. Chỉ khi cô bé vừa đặt chân sang Trung Quốc, các đối tượng mới giao nạn nhân để nhận 90.000 Nhân dân tệ.

Hay như vụ 5 lao động bị lừa sang Campuchia với lời hứa làm việc tại Đài Loan (năm 2023). Khi vừa vượt biên, họ bị một nhóm người có vũ trang bắt giữ, đánh đập, tra tấn để ép gia đình chuyển tiền chuộc. Một nạn nhân tử vong vì chấn thương sọ não.

Mỗi vụ án là một phương thức khác nhau, nhưng đều có một điểm chung: khi cơ quan chức năng phát hiện, hành vi mua bán người đã cấu thành tội phạm, nạn nhân đã trở thành người phải gánh chịu hậu quả.

Thực tiễn đó đặt ra một câu hỏi: nếu tội phạm bắt đầu từ những giao dịch hợp pháp thì công tác phòng ngừa nên bắt đầu từ đâu?

Thanh tra cần đi trước một bước

Theo Luật sư Nguyễn Thanh Điệp (Công ty Luật TNHH Khang Nhân, Đoàn Luật sư TP Hải Phòng), điểm khó của tội phạm mua bán người hiện nay là hành vi phạm tội thường được che giấu dưới vỏ bọc của các hoạt động hợp pháp. Điều đó khiến việc phát hiện thường chậm hơn một bước so với diễn biến thực tế.

Ông Điệp cho rằng, từ góc độ quản lý nhà nước, điều này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động thanh tra. Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) xác định rõ vai trò của công tác thanh tra như một công cụ phát hiện và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, đối với phòng, chống mua bán người, vai trò của thanh tra còn phải thể hiện ở khả năng nhận diện sớm những lĩnh vực, hoạt động và phương thức có nguy cơ bị tội phạm lợi dụng.

Ảnh: Bảo Anh

Yêu cầu này cũng được nhấn mạnh trong Chương trình phòng, chống mua bán người giai đoạn 2026-2030 và định hướng đến năm 2035.

Trong đó, hàng loạt nhiệm vụ trọng yếu đã được đặt ra như: tăng cường quản lý, thanh tra, kiểm tra đối với các lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ; đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu, công nghệ để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường; siết chặt quản lý hoạt động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, xuất nhập cảnh và các hoạt động trên không gian mạng.

Điều đó cho thấy, trong bối cảnh hiện nay, hoạt động thanh tra cần phải có sự dịch chuyển từ vai trò phát hiện, xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguy cơ ngay từ các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro.

Thanh tra phải thay đổi như thế nào?

Trước sự thay đổi liên tục về phương thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm mua bán người, theo Luật sư Nguyễn Thanh Điệp, hoạt động thanh tra cũng cần có sự thay đổi. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là kiểm tra việc chấp hành các quy định của pháp luật thì trong bối cảnh hiện nay, thanh tra cần hướng nhiều hơn đến việc đánh giá hiệu quả của công tác quản lý nhà nước, qua đó phát hiện sớm những sơ hở có thể bị tội phạm lợi dụng.

Ông Điệp cho rằng, hoạt động thanh tra cần tập trung vào những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tội phạm mua bán người như đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, xuất nhập cảnh, hỗ trợ kết hôn với người nước ngoài, cho nhận con nuôi, tư vấn du học, kinh doanh dịch vụ lưu trú hay các hoạt động trên không gian mạng.

Theo ông, đây đều là những lĩnh vực phục vụ nhu cầu chính đáng của người dân nhưng cũng có thể trở thành “vỏ bọc” cho hành vi mua bán người nếu công tác quản lý thiếu chặt chẽ hoặc còn tồn tại những sơ hở trong tổ chức thực hiện.

Ảnh: Bảo Anh

Nhất là khi, Chương trình phòng, chống mua bán người giai đoạn 2026-2030 và định hướng đến năm 2035 cũng đã xác định các lĩnh vực trên là trọng tâm cần tăng cường quản lý, thanh tra, kiểm tra và giám sát nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi lợi dụng để thực hiện tội phạm mua bán người.

Bên cạnh đó, theo Luật sư Nguyễn Thanh Điệp, hoạt động thanh tra cũng cần khai thác hiệu quả hơn dữ liệu và thành quả của chuyển đổi số.

Trong bối cảnh các đường dây mua bán người ngày càng hoạt động trên không gian mạng và để lại nhiều dấu vết số, việc kết nối, phân tích thông tin từ cơ sở dữ liệu dân cư, dữ liệu xuất nhập cảnh, phản ánh của người dân và các nguồn thông tin nghiệp vụ sẽ góp phần nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường.

“Khi dữ liệu được chia sẻ và kết nối hiệu quả giữa các cơ quan, thanh tra không chỉ có thêm cơ sở để phát hiện sai phạm mà còn nhận diện được những điểm nghẽn trong công tác quản lý, từ đó kiến nghị các giải pháp khắc phục và phòng ngừa từ sớm”, Luật sư Nguyễn Thanh Điệp nhận định.

Cũng theo quan điểm của ông Điệp, hoạt động thanh tra cần hướng đến việc kiến nghị hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng và loại bỏ những kẽ hở có thể bị tội phạm lợi dụng. Đó cũng là cách để thanh tra thực hiện tốt hơn vai trò “đi trước một bước” trong phòng, chống mua bán người.