Lễ hội Khua Luống của người Thái xứ Thanh

Theo số liệu thống kê năm 2009, tổng số người Thái trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá là 225.336 người và sống tập trung ở 8 huyện như: Quan Hoá, Bá Thước, Lang Chánh, Thường Xuân, Như Xuân...

Trong quan hệ xã hội, dù ở hoàn cảnh nào, cộng đồng người Thái trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá vẫn luôn duy trì và giữ gìn những nét ứng xử cao đẹp trên tinh thần hiếu khách. Rất hiếm khi có sự xích mích giữa các hộ gia đình trong cùng làng, bản.

Trong gia đình, các tôn chỉ "kính trên nhường dưới", "anh em thuận hoà", "nhịn miệng đãi khách"… đều được cộng đồng người Thái thực hiện một cách tự giác.

Trong một năm, người Thái có rất nhiều lễ tục và lễ hội quan trọng như ngày Tết Cổ truyền, Kin chiêng boóc mạy, lễ làm vía, lễ thượng điền, lễ xin bản xin mương… Trong đó, ngày Tết Cổ truyền giữ một vị trí quan trọng trong đời sống văn hoá của đồng bào.

Xưa kia, người Thái đen lấy "ngày sấm ra mắt" làm ngày Tết Cổ truyền. Họ quan niệm đây là ngày mở đầu năm mới, vụ mùa mới. Từ sau năm 1945, người Thái ăn Tết Nguyên đán theo lịch người Kinh. Phiên chợ 25 tháng Chạp là phiên chợ cuối cùng và lớn nhất trong năm.

Để chuẩn bị cho ngày Tết được viên mãn, cộng đồng người Thái thường dành hẳn một ngày (27 hoặc 28 Tết) để tổng vệ sinh nhà cửa, xóm làng. Họ cũng gói bánh chưng như người Kinh. Tuy nhiên, bánh chưng của người Thái có 2 loại màu đen và màu trắng và không có nhân (thịt, hành, đỗ), bởi họ cho rằng hương vị lá dong mới là ngon nhất. Thông thường, sáng 30 Tết, các gia đình tiến hành luộc bánh chưng và mổ lợn. Bữa cơm Tất niên (chiều 30 Tết) là thời điểm để anh em, gia đình họp mặt cùng nhau uống rượu đến sáng. Trong đêm cuối cùng của năm, người Thái phải duy trì hương cháy liên tục.

Người Thái cúng giao thừa bằng cá, thịt, bánh và các loại thổ cẩm, bạc nén. Các gia đình có cồng chiêng thì gõ để chào mừng. Điểm khác biệt trong Tết Cổ truyền của người Thái là tục gọi hồn. Đây không phải gọi hồn cho người đã khuất mà gọi "vía" những người đang sống, được tiến hành vào một trong những ngày cuối cùng của năm. Mỗi gia đình dùng 2 con gà, 1 con dùng để cúng Tổ tiên, con còn lại dùng cho lễ gọi hồn.

Người trực tiếp gọi hồn cho từng thành viên là thầy cúng; phương tiện dùng để gọi hồn là áo của các thành viên trong gia đình. Thầy cúng buộc những chiếc áo lại với nhau, vắt lên vai, tay cầm một thanh củi đang cháy đi ra đầu bản gọi hồn (vía) cho cả nhà, sau đó về đến chân cầu thang thì tái diễn các nghi thức này một lần nữa. Kết thúc buổi gọi hồn, thầy cúng sẽ buộc vào cổ tay mỗi thành viên trong gia đình một sợi chỉ đen để trừ tà. Sợi chỉ nếu bị đứt trong quá trình lao động sản xuất thì không sao, nhưng nếu mỗi cá nhân tự ý dứt đứt thì sẽ gặp những điều không tốt trong năm mới.

Một nét văn hoá đặc sắc khác trong dịp Tết Cổ truyền của cộng đồng người Thái trên đất Thanh là tục rửa mặt sáng mùng một Tết. Từ sáng sớm tinh mơ, già trẻ, gái trai trong bản đã cùng nhau ùa ra các bến sông, suối, mó nước. Trên đường đi, họ đều đem theo dụng cụ lấy nước như ống luồng, ống vèo hoặc thùng gánh nước và bẻ một cành lá bên đường. Đến bến nước, họ nhẹ nhàng cúi xuống hớp một ngụm nước súc miệng rồi dùng tay vốc nước lên rửa mặt. Tiếp đó, họ dùng cành cây đã bẻ dọc đường nhúng xuống nước rồi vẩy nước lên quần, áo, khăn, váy; đồng thời miệng đọc những câu ca hoặc những lời thoại vần vè đại ý: "Mặt ta bẩn ta đến rửa/Ta dậy sớm trước chim/Ta rửa mặt trước chuột/Người trên thấy, họ thương/Người khôn thấy họ mến…”.

Khi vẩy nước lên mình, họ lại đọc những câu đại ý là: “Ta kéo cái xấu trong người ta đi ra/Đổ cái xấu trong thân ta đi sạch/Thiên hạ làm bùa mê, ông tao bỏ thuốc độc, gái tơ nói điều xấu, ta phủi đi hết...”. Sau đó, họ ném tất cả cành cây xuống để cuốn theo dòng nước. Về đến nhà, các thành viên trong gia đình đều uống một ít nước luộc bánh chưng. Đây là thời khắc duy nhất người phụ nữ Thái được xuất hiện ở gian cúng ma nhà (quạt nhẹ cho xôi bớt nóng). Sau đó, mỗi gia đình sẽ soạn ít nhất 2 mâm cỗ; mâm đặt trên cao dùng để cúng tổ tiên bên chồng; mâm đặt ở vị trí thấp hơn dùng để cúng tổ tiên nhà vợ. Cúng xong, tất cả đàn ông con trai phải lui vào nhà trong, phụ nữ được dùng cơm trước.

Mâm cỗ ngày Tết của người Thái không thể thiếu món cá. Người Kinh kiêng đến nhà hàng xóm vào sáng mùng Một, song với người Thái, buổi sáng đầu tiên của năm lại là dịp để đi thăm và chúc tụng bà con láng giềng. Người Thái kiêng vứt lá dong xuống sàn nhà, kiêng quét nhà trong ngày đầu năm mới.

Từ chiều mùng Một, nam nữ thanh niên bắt đầu đi chơi, đến nhà nào có thể ăn uống và ngủ luôn tại đấy. Mỗi cuộc "du Xuân" năm mới kéo dài rất nhiều ngày, có khi qua rằm tháng Giêng mới trở về nhà.

Trong ngày Tết Cổ truyền, người Thái cũng tổ chức rất nhiều hoạt động vui chơi như: Đánh cồng chiêng, ném còn, khua luống… Những cuộc đón Tết, vui Xuân không chỉ là kết thúc một chu trình sản xuất, nghỉ ngơi vui chơi thoải mái mà còn cầu mong cho một năm mới người an, vật thịnh, mùa màng tươi tốt, bội thu.

Trần Thị Liên