Lễ hội từng bừng ở cố đô Hoa Lư. Ảnh: Thái Quang

Câu ca truyền miệng rằng:

“Dù ai buôn bán đâu đâu
                                                       Tháng hai mở hội rủ nhau mà về

Dù ai buôn bán trăm nghề
                                                      Tháng hai mở hội thì về Trường Yên”

Trang trí mân ngũ quả. Ảnh: Thái Quang

Theo các cụ cao niên trong làng, Lễ hội Cố đô Hoa Lư trước đây có tên là hội Trường Yên được tổ chức vào ngày 15/2 (âm lịch) hàng năm và chỉ tổ chức ở quy mô cấp xã. Nhằm tưởng nhớ công lao to lớn của Đinh Tiên Hoàng Đế, vị vua đầu tiên lập nên Nhà nước Đại Cồ Việt, lấy niên hiệu là Thái Bình, hiệu Đại Thắng Minh Hoàng Đế. Tuy nhiên, những năm trở lại đây Lễ hội được tổ chức vào dịp đầu tháng 3 (âm lịch) hàng năm và đổi tên thành Lễ hội truyền thống Cố đô Hoa Lư. Lễ hội được tổ chức là dịp ôn lại truyền thống dựng nước và giữ nước hào hùng của cha ông, đồng thời cũng là dịp để chúng ta tỏ lòng thành kính, biết ơn sâu sắc đối với công lao to lớn của những bậc Tiên đế, để động viên các thế hệ mai sau tiếp tục giữ gìn, phát huy tô thắm thêm truyền thống ngàn năm văn hiến của quê hương, đất nước. Góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị lịch sử, văn hoá của dân tộc… Lễ hội thường diễn ra trong 3 ngày tại Khu Di tích lịch sử văn hoá Cố đô Hoa Lư (xã  Trường Yên, huyện Hoa Lư, Ninh Bình) với nhiều nội dung phong phú, mang đậm nét văn hoá truyền thống và nhiều trò chơi dân gian đậm đà bản sắc dân tộc.

Hội đua thuyền rồng. Ảnh: Huy Tưởng

Ông Phạm Ngọc Văn, Trưởng phòng Gia đình và Xây dựng nếp sống văn hóa (thuộc Sở VHTT&DL tỉnh Ninh Bình) cho biết: Lễ hội Cố đô Hoa Lư được tổ chức bao gồm hai phần chính là phần Lễ và phần Hội. Phần lễ bao gồm 6 hoạt động chính như: Lễ mở cửa đền, lễ dâng hương, lễ rước nước, lễ rước lửa, lễ rước kiệu và tế lễ cổ truyền. Trong đó, Lễ rước nước được xem là hoạt động có ý nghĩa và quan trọng nhất trong khuôn khổ lễ hội Cố đô Hoa Lư. Lễ rước nước được tổ chức theo nghi lễ truyền thống, với sự tham gia của đông đảo người dân địa phương và du khách. Dẫn đầu là những người mang cờ ngũ sắc các loại, đi hàng đôi. Kế tiếp là phường nhạc bát âm và phường trống. Rồi đến là một kiệu bát cống lớn, bên trên có đặt hương án và bên trong đặt một bình sứ, do tám nam thanh niên khoẻ mạnh khiêng. Ngay sau kiệu rước này là các vị quan khách, đại biểu các cơ quan, đoàn thể, địa phương. Cuối cùng là những kiệu bát cống có tán, lọng song hành trên vai các trinh nữ, mang các lễ vật. Đoàn người đi sau chỉnh tề hình khối là các bô lão, những đội tế nữ quan của nhiều địa phương và du khách xa gần. Đoàn rước ra đến bến sông Hoàng Long thì hương án có đặt bình sứ được đưa xuống thuyền nan trước tiên. Sau đó, vị chủ tế trịnh trọng đọc bản sớ trình xin rước nước. Bốn trinh nữ vận áo tân thời, đầu vấn khăn xếp nhẹ nhàng, thanh thoát múc nước sông thiêng đổ vào bình sứ để đưa về đền Vua Đinh làm lễ dâng hương. Vị chủ tế cùng các vị “quần thần” đốt tờ sớ trình thả xuống dòng sông, trống chiêng vang lên cấp tập và đoàn rước lên bờ, trở về đền Vua Đinh theo thứ tự lúc khởi hành.


Lễ rước nước được tổ chức đã đáp ứng được nhu cầu tâm linh của nhân dân cầu mong mưa thuận gió hoà, cây cối tốt tươi, mùa màng đại thắng, trăm dân vui vẻ, quốc thái dân an…

Ngoài phần lễ, phần hội được tổ chức bao gồm nhiều hoạt với các trò chơi dân gian đặc sắc như đua thuyền, múa gậy, cờ người, xếp chữ, ném còn, thi hát chèo, vật, viết chữ nho… và một số trò chơi hội đặc trưng, tiêu biểu như: Cờ lau tập trận là trò diễn dân gian nhằm diễn tả lại những buổi tập dượt rèn luyện của người anh hùng Đinh Bộ Lĩnh tuổi niên thiếu, trò chơi kéo chữ, thi mâm ngũ quả tiễn vua và nhiều hoạt động văn hoá, văn nghệ thể thao sôi nổi khác…

Các hoạt động trong lễ hội được kết hợp hài hòa giữa sắc thái dân gian, truyền thống với yếu tố tâm linh và nghi thức đương đại góp phần tạo nên hào khí linh thiêng và hoành tráng cho lễ hội, đồng thời tôn vinh các giá trị tuyền thống lịch sử của cha ông. Thể hiện tình cảm, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của các thế hệ người dân Ninh Bình nói riêng và người Việt nói chung đối với các bậc Tiền nhân đã có công gìn giữ và xây dựng non sông, đất nước.

Ngày nay, cùng với Lễ hội Chùa Bái Đính, Lễ Hội Thánh Qúy Minh Đại Vương thì Lễ hội Cố đô Hoa Lư được xem là một trong những lễ hội lớn nhất ở Ninh Bình mang đậm bản sắc văn hóa của người Việt. Các hoạt động diễn ra trong Lễ hội được tổ chức hoành tráng, với những sắc màu văn hoá, tín ngưỡng linh thiêng. Cùng với các hoạt động văn hoá nghệ thuật, thể thao đa dạng, phong phú, đặc sắc hấp dẫn, thiết thực mang đặc trưng văn hóa của đất và người Ninh Bình đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách thập phương khi về với vùng đất Cố đô Hoa Lư.
“Ai là con cháu rồng tiên
Tháng ba mở hội thì về Trường Yên”

Nguyễn Trường