Cuốn sách của PGS.TS Sử học Bùi Xuân Đính

Hương ước là những quy ước của làng xã người Việt được văn bản hóa và thực thi trong lịch sử. Kho tàng văn bản hương ước này vô cùng phong phú, tồn tạo với hai loại hình văn bản: Hương ước cổ truyền và Hương ước cải lương.
 
Hương ước cổ truyền xuất hiện trước Hương ước cải lương (từ 1921 trở về trước), thường được viết bằng chữ Hán, còn Hương ước cải lương (gắn với cuộc Cải lương hương chính năm 1921) được viết bằng chữ Nôm, chữ Pháp và chữ Quốc ngữ. Ngoài ra, còn có Hương ước mới, đó là những quy ước xây dựng cụm dân cư, làng văn hóa hiện nay.

Nội dung cụ thể của hương ước làng xã cổ truyền, do mỗi làng, tuỳ theo đặc điểm riêng, mà có những tập tục, quy ước riêng. Nội dung tập trung ở một số điều khoản liên quan đến việc tế tự, cúng lễ trong làng và xác định rõ tôn ti trật tự; các điều khoản về bảo vệ làng xóm nông nghiệp, ruộng đồng, đóng góp với làng xóm, vấn đề khuyến khích học tập, tinh thần trọng lão... Để các quy định được thực hiện nghiêm túc, thì thường được kèm theo các hình thức khen thưởng và xử phạt.

Hương ước cải lương được soạn theo mẫu của Phủ Thống sứ Bắc Kỳ, gồm 2 phần: Chính trị, tức là thể chế hóa các mặt hoạt động của bộ máy quản lý làng xã và của làng xã (thu, chi ngân sách, bảo vệ an ninh…) và Phong tục, tức là các phong tục, tập quán.

Từ thế kỷ XV trở lại đây, hương ước làng xã người Việt cổ truyền, trong đó phổ biến là ở vùng đồng bằng và trung du Bắc Trung Bộ đã được văn bản hoá. Nội dung văn bản này khá phong phú, nhưng tập trung vào các mặt chính của đời sống xã hội, nhằm duy trì các truyền thống quý báu và thực thi nghĩa vụ với làng xóm, nhà nước của từng địa phương. 

 Với nội dung đó, hương ước làng xã cổ truyền giữ một vị trí quan trọng trong đời sống làng xã, là công cụ để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, để quản lý làng xã; đồng thời là biểu hiện sự dung hoà giữa tục lệ và luật pháp, giữa quyền lợi làng xã và Nhà nước.

MC