Điệu xòe, điệu xòe có từ bao giờ

Mà vẫn mê say như thủa nào

Điệu xòe, điệu xòe nhớ thủa ban đầu

Chân đi nhịp nhàng mà sao bối rối…

Đi khắp bản làng vùng Tây Bắc, trong những ngày vui; lễ cưới, hội làng, ngày lễ lớn của dân tộc, Tết; ngày hội mùa, thậm chí cả trong buổi sinh hoạt của Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân… người ta đều tổ chức xòe. Nhac cụ xòe đơn giản chỉ là cái trống, cái cồng, chiêng. Điều khiển “dàn nhạc” chỉ cần 2 hoặc 3 người cầm chịch. Người Thái, dù già hay trẻ, đều biết gõ nhịp xòe. Vì thế, đồng bào luôn tâm niệm, múa xòe là món ăn tinh thần, là nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng, tiêu biểu, độc đáo của người Thái Tây Bắc.

Tuy nhiên, nếu chỉ xem, múa mà không hiểu hết ý nghĩa, cái tình, cái hồn trong từng điệu xòe thì không thể cảm nhận được hết cái hay, cái đẹp của điệu xòe. Cụ Hà Văn Nghĩa cho biết: “Múa xòe được chia thành 6 điệu: Xòe Nhôm khăn, xòe Khắm then, xòe Đồn hôn, xòe Ỏm lọm tốp nư, xòe Phá xí và điệu xòe Khắm khăn mơi lẫu. Mỗi điệu xòe thể hiện một nét văn hóa riêng”.

Cụ Nghĩa chỉ vào vòng xòe, thong thả nói: “Điệu xòe này là điệu Nhôm khăn (tung khăn). Điệu xòe biểu hiện tình cảm vui mừng, phấn khởi mỗi khi có niềm vui trong cuộc sống. Khi những chiếc khăn thổ cẩm được tung lên trong vòng xòe biểu lộ những nét hoa văn được trang trí một cách tinh tế, nghệ thuật, thể hiện sự sáng tạo của đôi tay khéo léo của các thiếu nữ dân tộc Thái.

Điệu xòe Nhôm khăn (tung khăn)

Điệu xòe kế tiếp là điệu Khắm then (nắm tay). Đây là điệu xòe cơ bản của dân tộc Thái. Điệu xòe này có ý nghĩa quan trọng trong cuộc sống đồng bào. Nắm tay nhau là thể hiện sự gắn kết cộng đồng, nắm chặt tay nhau không tách rời nhau kể cả khi vui hay khi gặp hoạn nạn. Vào vòng xòe, hòa trong tiếng nhạc rộn rã, mỗi con người như thấy ấm áp hơn, thân thiện hơn, nghĩa tình hơn, để quên đi mọi ưu phiền, mọi hờn giận, ghen ghét trong cuộc sống thường ngày.

Cụ Hà Văn Nghĩa nắm tay tôi vào vòng xòe của tốp nam thanh, nữ tú. Điệu xòe này đơn giản; chân bước tiến, bước lùi; tay tung nhẹ, mắt nhìn nhau lúng liếng. Điệu xòe này có ý nghĩa sâu sắc thể hiện tình cảm son sắt của con người, cho dù vật đổi sao dời, nhưng lòng người mãi không thay đổi.

Trong đêm hội xòe mừng năm mới ở bản Thái Chiềng Châu, tôi còn được hòa mình vào vòng xòe Ỏm lọm tốp nư, vòng xòe Phá xí (đố bốn), xòe điệu Khắm khăn mơi lẫu (nâng khăn mời rượu).

Cụ Hà Thị Pẳng, 81 tuổi, ngồi xem con cháu xòe từ lúc mặt trời gác núi, giờ sương đêm đã “đắp” kín bản, vẫn chưa về nhà. Cụ Pẳng nói: Người miền xuôi lấy miếng trầu là đầu câu chuyện thì người Thái lấy tấm lòng quý khách bằng chén rượu đậm đà men say và sự trân trọng khách thể hiện qua cách mời rượu.

Hỏi về điệu xòe Phá xí, cụ Pẳng cười, nói: Con cái trong bản, trong Mường khi lớn lên, trưởng thành, đi công tác, làm ăn xa hay dựng vợ, gả chồng về quê khác thì điệu xòe Phá xí là lời nhắc nhở, khuyên bảo, dù có đi khắp 4 phương trời, đi 10 phương đất, mỗi con người vẫn hướng về nguồn cội, dù xa cách nhưng lòng vẫn không thay đổi. Bốn phương trời vẫn tụ hội đông vui.

Tay trong tay đêm nay

Lòng sao xuyến bồi hồi

Em lung linh trong điệu xòe

Như cành ban trắng mùa Xuân…

Đã nhiều đêm đắm mình trong vòng xòe ở khắp bản làng Tây Bắc, ngất ngây trong hơi men chén rượu “Khắm khăn mơi lẫu - nâng khăn mời rượu”, nhưng khi được nghe về ý nghĩa của từng điệu xòe, vòng xòe mới thấy điệu xòe người Thái Tây Bắc thật đặc sắc, cả về bản sắc văn hóa và sự tinh tế của nghệ thuật.

Mùa Xuân lên Tây Bắc múa xòe thật đầm ấm, vui nhộn biết bao.

Hồng Bài