Ảnh: Phan Toàn

Truông Bồn là một đoạn đèo dốc dài khoảng 5km trên dãy núi Thung Nưa, nằm trên tuyến đường chiến lược 15A hay còn gọi là đường 30, chạy qua địa phận xã Mỹ Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Truông Bồn là tuyến độc đạo chiến lược nối liền mạch máu giao thông để miền Bắc chi viện cho miền Nam. Không quân Mỹ đã dồn lực đánh phá ác liệt, biến Truông Bồn trở thành “tọa độ chết”.

Chỉ tính trong 4 tháng (từ tháng 6 - 10/1968), Mỹ ném xuống Truông Bồn gần 3.000 quả bom các loại. Thanh niên xung phong (TNXP) đã cùng các lực lượng khác và nhân dân địa phương xả thân chiến đấu, bảo đảm đường thông suốt.

Tháng 7/1968, trước tình hình máy bay Mỹ đánh phá ác liệt, Đại đội 317 đã phát động chiến dịch 100 ngày đêm bảo đảm mạch máu giao thông. Đại đội đã chọn 14 cán bộ, chiến sĩ ưu tú, quả cảm nhất của đơn vị vào tiểu đội cảm tử trực chiến nơi hiểm trở, khốc liệt nhất của Truông Bồn. Hầu hết họ là những cô gái tuổi đời còn rất trẻ ở các miền quê: Đô Lương, Yên Thành, Diễn Châu, Nam Đàn, Nghi Lộc, Quỳnh Lưu, Hưng Nguyên… Tiểu đội có 12 nữ, 2 nam.

Với khẩu hiệu “Tim có thể ngừng đập, nhưng đường không thể tắc/Sống bám cầu, bám đường; chết kiên cường dũng cảm”, tiểu đội thép ngày ấy đã hoàn thành rất xuất sắc nhiệm vụ, không quản hy sinh gian khổ cho những chuyến hàng chi viện miền Nam đánh thắng giặc Mỹ. Sau 100 ngày đêm chiến dịch, được lệnh của Ban Chỉ huy Tổng đội TNXP cho phép Đại đội 317 xét một số đồng chí có thời gian phục vụ đã hết nhiệm kỳ 3 năm, có nhiều thành tích trong đơn vị có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn được xuất ngũ. Đơn vị đã xét chọn được 8 đồng chí, trong đó, một người ở nhà chỉ còn mẹ già đau yếu không có người chăm sóc, một người có anh trai là liệt sỹ vừa hy sinh tại chiến trường miền Nam, một đôi nam nữ yêu nhau đã 3 năm chỉ chờ xuất ngũ là tổ chức lễ cưới, 4 người đã nhận được giấy báo nhập học tại các trường trung học chuyên nghiệp. 8 đồng chí này đã được tổ chức gặp mặt chia tay đồng đội.

Nhưng, đêm 30/10/1968, Đại đội 317 nhận được lệnh của Ban Chỉ huy Tổng đội phải cấp tốc giải phóng giao thông cho đoàn xe quân sự vượt qua Truông Bồn vào Nam trước khi trời sáng. Trước tình hình đó, cả 8 người đã xung phong ra hiện trường cùng đơn vị làm nhiệm vụ với tinh thần "một giờ còn ở đơn vị là một giờ còn ra hiện trường"; "đường chưa thông không tiếc máu xương".

4 giờ sáng ngày 31/10/1968, toàn đơn vị khẩn trương tập trung san lấp hố bom. Đến 6 giờ 10 phút, khi công việc sắp hoàn thành theo kế hoạch, bất ngờ có báo động máy bay Mỹ oanh tạc. Các chiến sỹ trong đơn vị đã kịp rút về hầm trú ẩn, riêng 14 chiến sỹ làm nhiệm vụ cùng với đơn vị, đồng thời được phân công làm nhiệm vụ trực chiến nên rút về hầm trú ẩn sau cùng. Lập tức, tốp 4 chiếc máy bay Mỹ đã trút xuống 2 loạt với 238 quả bom phá. Truông Bồn chìm trong biển khói mịt mù…

Chỉ cần chưa đầy một giờ nữa (7 giờ sáng), Cao Ngọc Hoà, Tiểu đội Trưởng Tiểu đội 6 và Nguyễn Thị Tâm, Tiểu đội 2 TNXP sẽ đưa nhau về gia đình ra mắt trong lễ ăn hỏi. Cũng chưa đầy một giờ nữa, chị Đàm Thị Bốn sẽ được xuất ngũ về với mẹ do anh trai vừa hi sinh ở chiến trường miền Nam, nhà không còn ai chăm nom mẹ già. Và, cũng chưa đầy một giờ nữa, các chị Trần Thị Doãn, Hà Thị Đang, Phan Thị Dung, Vũ Thị Hiên và Nguyễn Thị Phúc sẽ về nhà chuẩn bị đi học...

Cả 8 chiến sĩ trên cùng 5 đồng đội là Hoàng Thị Nhung, Nguyễn Thị Văn, Nguyễn Thị Hoài, Đinh Thị Vinh và Trần Văn Hạp đã vĩnh viễn nằm lại sau trận bom ấy. Người trẻ nhất mới 17 tuổi, lớn nhất cũng chỉ 22 tuổi. Tất cả nằm lại với Truông Bồn… 7 trong số 13 liệt sĩ hy sinh không tìm thấy thi thể, thân thể họ tan vào cát bụi. Họ đã để lại tuổi xuân tại Truông Bồn, làm nên một huyền thoại về Truông Bồn.

Ngày 12/1/1996, Truông Bồn được công nhận là di tích lịch sử quốc gia.

Ngày 23/9/2008, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ký quyết định phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng Vũ trang Nhân dân cho Tiểu đội 2 gồm 14 chiến sỹ TNXP Truông Bồn (13 người đã hy sinh, 1 người còn sống).

Trà Vân