Hàng ngàn thanh niên tham gia cướp Phết. Ảnh: Báo Phú Thọ

Lễ hội Phết Hiền Quan gồm 4 phần: Rước kiệu, tế lễ, kéo quân, đánh Phết.

Lễ rước kiệu được tiến hành từ chiều ngày 12 tháng Giêng. Trên kiệu là các sắc phong, bài vị, quả Phết, quả Chúi được cất giữ trong cung cấm của đình làng từ ngày mùng 10/10 Âm lịch. Kiệu được khiêng từ đình ra đền, do các binh sĩ mình mặc áo giáp hộ tống.

Sau lễ rước kiệu là phần tế lễ. Tham gia tế lễ là ông tiên chỉ và các bậc trưởng lão trong làng. Người đọc văn tế là ông bàn thượng, nội dung các bản văn tế được viết trong các sắc phong. Lễ “Khẩn tấu” do ông tiên chỉ đọc, mong cuộc sống an bình cho mọi người, sau đó là lễ dâng xôi gà, bánh chưng, bánh dày lên các bậc Thánh hiền.

Sau ba tuần rượu tế là đến lễ kéo quân. Trước lễ kéo quân, đoàn binh sĩ cùng chầu trước cửa đền để nghe chỉ dụ, sau đó chia 2 ngả, miệng hô vang cả một góc trời. Lễ kéo quân được chia thành 2 đoàn, mỗi đoàn có từ 100 đến 200 người tham gia. Đi đầu mỗi đoàn là ông trưởng lão râu tóc bạc phơ, mình quấn khố vàng, đầu chít khăn đỏ, tay cầm cờ nheo, miệng hô vang, biểu thị sự oai phong của đoàn quân. Tiếp đó là đội trống cái, trống con gõ theo nhịp phách. Đoàn binh sĩ nam có, nữ có mình mặc áo giáp vàng, đầu đội nón lá, chân quấn xà cạp đeo dày mũi hài, tay cầm long đao, cờ xuý. Khi đoàn quân gặp nhau thì binh sĩ tha hồ tranh cướp cờ, long đao. Đoàn nào cướp được nhiều coi như đoàn đó thắng rồi lại về chầu trước sân đền để nhận chỉ. Cứ như vậy, lễ kéo quân được diễn đi diễn lại 3 vòng rồi lại tề tựu giữa sân Đền, cùng hò reo vui mừng chiến thắng. Lễ kéo quân kết thúc cũng là lúc bắt đầu lễ ném Phết.

Lễ ném Phết hay còn gọi là hò Phết diễn ra tại một địa điểm đã được quy định trước. Trong lúc 2 đoàn làm lễ kéo quân thì tại đền thờ vẫn diễn ra các tuần cúng bái. Các lão bàn thượng khẩn dụ khi nào đủ 3 tuần rượu thì cũng là lúc 2 cánh quân kéo về tới sân Đền. Không gian lễ hội huyên náo và sôi động hẳn lên. Ông tiên chỉ “con cả vua” thay mặt muôn dân đọc bài hò Phết, sau đó ra bãi ném cho muôn dân tranh cướp. Mỗi Hội Phết thường chỉ ném 3 quả Chúi, 6 quả Phết.

Tục truyền, nếu chẳng may ai đó bị quả Phết, quả Chúi rơi vào đầu thì chỉ cần đưa vào cung cấm của đền cầu cúng là tai qua nạn khỏi, còn ai đó may mắn cướp được quả Phết, quả Chúi thì năm đó họ và gia đình cùng thôn xóm gặp được sự may mắn. Chính bởi điều thần bí này mà mỗi khi ông tiên chỉ mang quả Phết, quả Chúi ra là có hàng trăm, hàng ngàn người xô vào tranh cướp, đến lúc quả phết được ai đó cướp được chạy ra khỏi bãi ném Phết mà không có ai đuổi theo thì quả Phết tiếp theo lại được ném ra.

Hội Phết Hiền Quan năm nay được tổ chức khá công phu. Bên cạnh phần lễ truyền thống, Ban Tổ chức hội Phết cũng tổ chức nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc trưng của vùng đất Tam Nông. Một số hoạt động văn hóa như: Tổ chức hội thi kể chuyện cười Văn Lang; tổ chức hát Ghẹo Nam Cường; tổ chức lễ hội cách  mạng, kỷ niệm 66 năm Ngày Bác Hồ về ở và làm việc tại xã Cổ Tiết… Ngoài ra còn nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ, thể thao cũng được tổ chức trong dịp này.

Chính bởi những nét độc đáo đó mà lễ hội Phết Hiền Quan hàng năm thu hút được rất đông du khách tham gia.

Tương truyền, năm 16 tuổi, Thiều Hoa đến tu tại chùa Phúc Thánh - Hiền Quan. Nghe tin Trưng Trắc dấy binh khởi nghĩa, Thiều Hoa tập hợp được đội quân 500 người, hàng ngày luyện tập võ nghệ, chơi trò đánh phết, phóng lao, rồi về Hát Môn tụ nghĩa. Đứng dưới cờ của Hai Bà Trưng, được Trưng Trắc phong làm “Đông cung tướng quân” lĩnh ấn tiên phong về Luy Lâu đánh Tô Định.

Bình xong giặc, vua Trưng phong thưởng các tướng, Thiều Hoa không nhận quân chức ở triều, xin được về bản xã. Trưng Vương ban cho xã Song Quan (Hiền Quan ngày nay) làm thực ấp.

Một năm sau Thiều Hoa mất, nhân dân lập miếu thờ và được Trưng Vương ban cho sắc phong là “Phụ quốc công chúa”.

Ngày 12 - 13 tháng Giêng hàng năm, nhân dân trong vùng tổ chức hội Phết để tưởng nhớ công đức của bà.

Phương Nhung (Sưu tầm, giới thiệu)