Cứ vào độ cuối Đông, khi Tết sắp về là mai bắt đầu nở. Cái duyên keo sơn giữa mai và Tết như đã được thiên nhiên sắp đặt sẵn. Phải nói rằng, mai là một loại cây đặc biệt của xứ sở châu Á. Mai đẹp không những ở hoa, mà còn ở cành, mà người chơi mai thường gọi là “cái thế”.

Người chơi hoa còn thưởng thức cả những màu nơi cành mai và cả những địa y, cả một số rêu đặc biệt bám vào cành hoa. Phải nói những màu ở cành mai là những màu rất đặc biệt mà chỉ có thiên nhiên mới có thể cấu tạo nổi. Những lộc lá non trên cành hoa cũng được người thưởng mai rất để ý. Màu lục non xanh trong như ngọc từ trong những bút hình móng gà tỏa ra. Những chùm lá non này đã trợ màu cho những chùm hoa vàng thêm ý nghĩa.

Người chơi mai thường tỉ mỉ để ý đến những cái búp trên cành. Búp tròn mới nhú hạt cườm chính là những chùm hoa rực rỡ đang thời ẩn náu; còn những búp dài nhọn như móng chân gà là những lá non chưa đến kỳ xuất hiện. Cho nên khi chọn cành mai chơi Tết, người sành mai rất lưu ý đến hai loại búp này để biết cành mai có hoa nhiều hay ít...

Hoa mai cũng rất thơm, nhưng rất khó thưởng thức hương mai, vì nó là một thứ “ám hương”. Tiết trời càng lạnh, mai càng tỏa hương thơm ngát; nhưng nếu tâm người vọng động vì danh lợi quá thì khó lòng cảm được hương mai.

Trong thơ văn, mai được ca ngợi vô cùng tận. Bởi vì mai là loại hoa rất cao khiết, cương nghị. Mai trổ sớm nhất trong các loại hoa mùa Xuân. Khi những lá mai già của năm cũ vừa rụng hết thì tiết trời càng lạnh ngắt. Hoa mai đã chọn cái thời tiết lạnh nhất; không một sắc hoa tươi thắm, không một lá non trợ màu để làm lúc xuất hiện của mình. Chính vì chỗ này mà người quân tử phương Đông đã chọn hoa mai để biểu hiện cho chí khí của mình.

Một cành mai không chỉ là một cành mai, mà một cành mai là cả một mùa Xuân, có mai là có Xuân. Một cành mai cắm và lọ độc bình, bằng đất chứ không là bằng đồng bởi nguyên do vì kim khắc mộc, để ở chính giữa nhà là đã có một mùa Xuân rực rỡ, một cái Tết đầy hy vọng đang ngự trị trong gia đình. Người ta chơi mai không phải chơi để thưởng ngoạn, để cho đẹp, mà cành mai ngày Tết còn biểu hiện cả cuộc sống gia đình trong năm mới sắp đến. Cành mai có “thế” đẹp cân đối, hoa nở đầy đủ tươi, có lá non trổ lộc sẽ là điềm hay.

Nếu có hoa sáu cánh hay hoa bốn cánh thì lại càng hay hơn. Người Việt đã đưa vũ trụ quan vào nhân sinh quan, một nhân sinh quan biến thành theo Dịch Lý của phương Đông. Một cành mai như thế phải có đủ cả thượng, hạ, tả, hữu. Theo chiều đứng phải biểu hiện được tam tài: Thiên, địa, nhân, tức là phải có cái thế cân xứng: Có ở dưới, có ở trên và ở giữa. Theo chiều ngang phải có tiền, hậu, tả hữu, tức là cành hoa phải có “cái thế” nào đó mà nhìn vào ngã nào cũng có hoa.

Còn về hoa thì có năm loại: Một số hoa đã rơi cánh, xếp lá đài; một số rất nhiều đang thời thịnh khai; rồi phải có hoa đang hàm tiếu; hoa búp đang tiến triển, và cuối cùng là nụ tròn mới nhú hạt cườm. Lá cần có ba loại: Lá non hay đậm màu, bản lá mở rộng; lá non nẩy lộc phần này quan trọng nhất, và sau hết là nụ lá hình móng gà...

Nói chung, sự hài hòa của cành, hoa, nụ, lá phải đến độ gần như tuyệt đối phải có. Cấu tạo cành mai biểu hiện cho không gian, cấu tạo hoa biểu hiện cho thời gian. Dòng đời trôi chảy tiếp tục từ quá khứ sang hiện tại. Phần hoa thịnh khai nở rộ trong ba ngày Tết, thêm lá non nẩy lộc tươi mát mới là phần thiết yếu; các búp hoa, lộc lá cứ tiếp tục cái rực rỡ của thời thịnh khai ấy lại là phần trọng yếu nhất bởi nó là nguồn hạnh phúc, làm ăn phát đạt sung túc của gia đình trong năm mới.

Thủy Thụy