Một trong những xu hướng nổi bật hiện nay là tích hợp nội dung liêm chính và PCTN vào hệ thống giáo dục phổ thông. Ảnh: IT

Trong xu hướng quản trị hiện đại, PCTN không còn chỉ được tiếp cận theo hướng phát hiện và xử lý vi phạm mà ngày càng nhấn mạnh vai trò của phòng ngừa, xây dựng văn hóa liêm chính và nâng cao nhận thức xã hội. Tại kỳ họp Nhóm Công tác về phòng ngừa tham nhũng thuộc Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) năm 2026, giáo dục liêm chính và sự tham gia của thanh niên được xác định là một trong những nội dung được ban tổ chức đặc biệt quan tâm với mong muốn xây dựng nền quản trị công minh bạch, bền vững và có khả năng chống chịu với tham nhũng trong dài hạn.

Đưa giáo dục liêm chính vào hệ thống giáo dục quốc dân

Một trong những xu hướng nổi bật hiện nay là tích hợp nội dung liêm chính và PCTN vào hệ thống giáo dục phổ thông.

Tại Thái Lan, Ủy ban Chống tham nhũng quốc gia phối hợp với Bộ Giáo dục triển khai chương trình giáo dục chống tham nhũng trên phạm vi toàn quốc từ năm 2019, bao gồm các nội dung về khái niệm tham nhũng, tác động của tham nhũng và tầm quan trọng của phòng ngừa tham nhũng.

Đến năm 2024, nước này tiếp tục bổ sung các chương trình mới về tham nhũng trong bối cảnh chuyển đổi số và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đồng thời xây dựng chương trình thúc đẩy “không khoan nhượng với tham nhũng” trong gia đình, tổ chức và xã hội.

Singapore cũng được xem là mô hình tiêu biểu trong giáo dục liêm chính theo hướng tiếp cận phù hợp với từng nhóm tuổi. Ủy ban Điều tra thực hành tham nhũng của Singapore đã phối hợp với Bộ Thanh thiếu niên xây dựng bộ tài liệu giáo dục gồm sách tranh, hoạt động múa rối, phim hoạt hình, sách điện tử và trò chơi trực tuyến nhằm truyền tải các giá trị trung thực, công bằng và trách nhiệm xã hội cho học sinh từ mầm non đến trung học.

Đáng chú ý, nhiều sản phẩm giáo dục được biên soạn và sản xuất bởi sự sáng tạo của chính học sinh và sinh viên. Qua đó nâng cao tính tương tác và khả năng tiếp nhận của giới trẻ.

Bên cạnh giáo dục phổ thông, nhiều quốc gia đã đưa nội dung đạo đức công vụ, liêm chính và phòng ngừa tham nhũng vào giáo dục đại học.

Azerbaijan xây dựng các học phần chuyên sâu về đạo đức nghề nghiệp, quy tắc ứng xử công vụ, phòng ngừa xung đột lợi ích và kê khai tài sản dành cho sinh viên, học viên cao học và ứng viên công chức.

Trong khi đó, Bolivia, Bosnia and Herzegovina, Ethiopia, Madagascar và Malaysia đã xây dựng các chương trình đào tạo bắt buộc về chống tham nhũng trong các trường đại học nhằm tăng cường hiểu biết về cơ chế quản trị và trách nhiệm xã hội của người trẻ.

Từ đối tượng được giáo dục sang chủ thể quản trị liêm chính

Một điểm đáng chú ý trong các mô hình hiện nay là việc mở rộng vai trò của thanh niên từ “đối tượng được giáo dục” sang “chủ thể tham gia quản trị liêm chính”.

Báo cáo của Liên hợp quốc cho thấy, mặc dù phần lớn quốc gia vẫn chưa chính thức đưa thanh niên tham gia quá trình xây dựng và giám sát chính sách chống tham nhũng, song nhiều nước đã bắt đầu triển khai các mô hình hợp tác sáng tạo với giới trẻ.

Tại Qatar, Chính phủ phối hợp với UNODC tổ chức “Arab Youth Anti-Corruption Hackathon” và “Hackathon of Hackathons”, huy động thanh niên tham gia xây dựng công cụ giáo dục chống tham nhũng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Một sản phẩm tiêu biểu là nhân vật ảo “GRACIE” được thiết kế để hỗ trợ học tập tương tác về tham nhũng và liêm chính cho giới trẻ.

Hàn Quốc cũng triển khai nhiều sáng kiến đổi mới như “Public Integrity Content Contest” và “2030 Integrity Academy”, khuyến khích thanh niên sản xuất video, nội dung số và các sáng kiến truyền thông về liêm chính trên mạng xã hội.

Đặc biệt, nền tảng “People’s Idea Box” cho phép người trẻ gửi ý tưởng, bỏ phiếu và tham gia góp ý trực tiếp đối với các chính sách liêm chính công. Một số đề xuất được tích hợp trực tiếp vào chính sách của Chính phủ.

Xu hướng ứng dụng công nghệ số trong giáo dục liêm chính cũng ngày càng rõ nét. Nhiều quốc gia đã sử dụng trò chơi điện tử, nền tảng học trực tuyến, podcast, video tương tác và mạng xã hội để nâng cao nhận thức về PCTN.

Bolivia triển khai công cụ giáo dục “Trascender” kết hợp phim hoạt hình 3D, trò chơi điện tử tương tác và nền tảng truyền thông số nhằm giúp thanh thiếu niên tiếp cận các giá trị minh bạch và trách nhiệm xã hội một cách trực quan. 

Trong khi đó, Palau phát triển các nền tảng tố giác tham nhũng trực tuyến có thể truy cập qua điện thoại thông minh, đồng thời công khai các báo cáo, vụ việc và quy định pháp luật trên cổng thông tin điện tử nhằm thúc đẩy trách nhiệm giải trình và tăng cường giám sát xã hội.

Mặc dù đạt nhiều kết quả tích cực, báo cáo của Liên hợp quốc cũng chỉ ra nhiều khó khăn chung trong triển khai giáo dục PCTN.

Một trong những hạn chế lớn nhất là thiếu chương trình đào tạo chuyên biệt và có tính hệ thống. Ở nhiều quốc gia, nội dung chống tham nhũng vẫn chỉ được lồng ghép rải rác trong các môn học về đạo đức hoặc giáo dục công dân thay vì trở thành chương trình độc lập, có lộ trình và mục tiêu cụ thể.

Ngoài ra, nhiều quốc gia còn thiếu đội ngũ giáo viên được đào tạo chuyên sâu, thiếu tài liệu giảng dạy, hạn chế về ngân sách và khoảng cách tiếp cận công nghệ giữa các khu vực đô thị và nông thôn. Một số nước cũng gặp khó khăn trong việc đo lường hiệu quả thực chất của giáo dục liêm chính do thiếu hệ thống đánh giá và dữ liệu đầy đủ về thay đổi hành vi xã hội.

Giáo dục liêm chính – lộ trình quản trị lâu dài chứ không phải là xu hướng nhất thời

Báo cáo của Ban Thư ký UNODC cho thấy nhiều quốc gia đã triển khai các chương trình đưa giáo dục liêm chính vào trường học và khuyến khích thanh niên tham gia xây dựng văn hóa liêm chính. Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng duy trì được các chương trình này một cách bền vững. Nhiều sáng kiến mới dừng ở quy mô dự án ngắn hạn từ 2 - 5 năm và chủ yếu đánh giá hiệu quả thông qua đầu ra của dự án thay vì tác động dài hạn đối với thay đổi hành vi xã hội.

Thứ nhất, PCTN cần được tiếp cận theo hướng xây dựng văn hóa liêm chính thay vì chỉ dựa vào cơ chế xử lý vi phạm. Giáo dục liêm chính cần được triển khai liên tục từ phổ thông đến đại học và đào tạo công vụ nhằm hình thành ý thức trách nhiệm xã hội và đạo đức công dân.

Thứ hai, cần chuyển từ mô hình tuyên truyền một chiều sang mô hình quản trị có sự tham gia của người dân và thanh niên. Việc để giới trẻ tham gia xây dựng nội dung giáo dục, giám sát xã hội và đề xuất chính sách không chỉ nâng cao hiệu quả truyền thông mà còn góp phần củng cố niềm tin xã hội đối với các thiết chế công.

Thứ ba, chuyển đổi số cần được xem là công cụ quan trọng trong giáo dục và phòng ngừa tham nhũng. Các nền tảng dữ liệu mở, học trực tuyến, AI, trò chơi tương tác và mạng xã hội có thể giúp mở rộng phạm vi tiếp cận, tăng tính minh bạch và tạo môi trường học tập phù hợp với giới trẻ.

Thứ tư, cần xây dựng cơ chế đánh giá hiệu quả giáo dục liêm chính dựa trên dữ liệu và thay đổi hành vi xã hội thay vì chỉ dừng ở số lượng chương trình hoặc hoạt động truyền thông.

Trong bối cảnh quản trị hiện đại, giáo dục liêm chính không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là một bộ phận của chiến lược quản trị quốc gia nhằm xây dựng xã hội minh bạch, trách nhiệm và bền vững.

Những kinh nghiệm quốc tế cho thấy muốn phòng ngừa tham nhũng hiệu quả cần bắt đầu từ việc hình thành văn hóa liêm chính trong xã hội, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ - lực lượng sẽ trực tiếp quyết định chất lượng quản trị công trong tương lai.