(Thanh tra) - Từ những mâm cơm ngày Tết bị ruồi bu kín ở thôn Hạnh Phúc Đoàn đến những cuộc họp khẩn sau mùi rác, từ bãi rác phải mở lại sau khi đóng cửa ở Sầm Sơn đến nhà máy xử lý chậm tiến độ nhiều năm… tất cả đang cho thấy một thực tế, bài toán rác thải ở Thanh Hóa không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Đó còn là khoảng trống trong quy hoạch, công nghệ và cơ chế quản lý vấn đề về rác thải nếu không được tháo gỡ đồng bộ sẽ khiến v câu chuyện ô nhiễm tiếp tục lặp lại.
Quy hoạch xử lý đi sau thực tế
Trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra về vấn đề ô nhiễm môi trường ở thôn Hạnh Phúc Đoàn, ông Hoàng Văn Hưng, Chủ tịch UBND phường Đông Quang thẳng thắn nhìn nhận: Gốc rễ của vấn đề rác thải hiện nay không nằm ở một sự cố đơn lẻ, mà là cả một chuỗi bất cập kéo dài từ quy hoạch đến vận hành.
Theo ông Hưng, nhiều năm trước, khi xây dựng quy hoạch xử lý chất thải rắn, quy mô đô thị và dân số của thành phố Thanh Hóa (cũ) được dự báo thấp hơn nhiều so với thực tế hiện nay.
“Ngày trước tính toán dân số khoảng vài trăm nghìn, nên nhà máy xử lý rác chỉ cần công suất khoảng 500 tấn/ngày là đủ. Nhưng tốc độ đô thị hóa nhanh khiến lượng rác tăng vọt. Quy hoạch cũ không còn phù hợp nữa”, ông Hưng phân tích.
Sự lệch pha giữa quy hoạch và thực tế khiến nhiều khu xử lý rác nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải, trong khi những dự án mới lại chậm triển khai.
Ở một số khu vực, rác phải vận chuyển xa hơn, thậm chí phải tập kết tạm thời, kéo theo nguy cơ phát tán mùi và côn trùng.
“Đây là tình trạng không hiếm ở nhiều địa phương, khi quy hoạch xử lý rác không được rà soát, điều chỉnh kịp thời theo tốc độ phát triển đô thị. Luật quy hoạch quy định 5-10 năm phải rà soát điều chỉnh. Nhưng nếu việc này chậm trễ, hệ thống xử lý rác sẽ nhanh chóng bị phá vỡ cân bằng”, ông Hưng nói.
Công nghệ tốt nhưng “đầu vào” không chuẩn
Theo ông Hoàng Văn Hưng, một nghịch lý đang tồn tại là nhiều nhà máy xử lý rác được quảng bá có công nghệ hiện đại, nhưng hiệu quả thực tế lại chưa như kỳ vọng. Nguyên nhân lớn nhất nằm ở rác không được phân loại từ đầu nguồn.
“Công nghệ nào cũng cần đầu vào đạt chuẩn. Nhưng rác của mình thì đủ thứ đổ chung: nhựa, hữu cơ, kim loại… đưa hết vào nhà máy rồi mới phân loại lại thì rất khó”, ông Hưng nói.
Ông ví von: “Giống như trộn lẫn lúa, gạo, lạc vào một đống rồi mới nhặt từng loại ra. Làm như thế thì vừa tốn công, vừa giảm hiệu quả”. Ở nhiều quốc gia phát triển, rác được phân loại ngay từ hộ gia đình thành các nhóm như rác hữu cơ, rác tái chế, rác vô cơ. Nhờ vậy, quá trình xử lý trong nhà máy đơn giản và hiệu quả hơn rất nhiều. Trong khi đó, tại nhiều nơi ở Việt Nam, việc phân loại rác mới chỉ dừng ở thí điểm.
“Ở Việt Nam và tỉnh ta, có thời gian phát thùng rác hai ngăn cho từng hộ, nhưng khi thu gom lại đổ chung vào một xe thì người dân cũng mất niềm tin. Nếu không giải quyết được khâu phân loại tại nguồn, bất kỳ công nghệ xử lý nào cũng khó đạt hiệu quả tối ưu”, ông Hưng chia sẻ.
Chuỗi xử lý chưa đồng bộ
Một vấn đề khác ít được nói tới nhưng có ảnh hưởng lớn, theo ông Hưng, là cơ chế tài chính cho xử lý rác. Hiện nay, mức phí vệ sinh môi trường người dân đóng vẫn còn thấp. Ở đô thị mỗi người khoảng hơn chục nghìn đồng/tháng, nông thôn còn thấp hơn. Trong khi chi phí xử lý rác bằng công nghệ hiện đại rất lớn.
“Khi giá xử lý thấp, nhà đầu tư khó có động lực đầu tư công nghệ tiên tiến. Nếu doanh nghiệp bỏ 10 đồng để xử lý mà chỉ được trả 9 đồng thì họ không thể làm lâu dài. Theo ông, để thu hút các nhà đầu tư có năng lực, cần có cơ chế hỗ trợ đồng bộ, chẳng hạn giảm thuế nhập khẩu thiết bị công nghệ cao, miễn hoặc giảm tiền thuê đất, cam kết mua điện nếu nhà máy phát điện từ rác. Đây là một trong những giải pháp hỗ trợ để giảm chi phí cho nhà đầu tư”, ông Hưng đề xuất.
Ngoài quy hoạch và công nghệ, một điểm yếu khác nằm ở quy trình thu gom, vận chuyển, xử lý rác. Theo ông Hưng, nhiều khâu trong chuỗi này vẫn còn thủ công và thiếu đồng bộ. Ví dụ, tại nhiều khu dân cư, rác vẫn được tập kết trong bao tải hoặc thùng nhỏ, sau đó đổ lên xe đẩy rồi vận chuyển.
Trong quá trình này, nước rác dễ rò rỉ ra đường, gây mùi hôi và mất vệ sinh. Mùi hôi nhiều khi không phải từ nhà máy mà từ quá trình vận chuyển. Ông Hưng cho rằng cần từng bước hiện đại hóa hệ thống thu gom, như sử dụng xe điện chuyên dụng, thùng rác kín và quy trình vận chuyển khép kín.
“Chỉ khi chuỗi thu gom, vận chuyển, xử lý được tổ chức đồng bộ thì mới hạn chế được mùi và ô nhiễm”, ông Hưng cho hay.
Một bài toán cần lời giải quyết liệt
Nhìn lại toàn bộ câu chuyện từ thôn Hạnh Phúc Đoàn, một thực tế dễ thấy là mỗi khi mùi rác bùng phát, chính quyền và nhà máy lại phải tổ chức xử lý khẩn cấp. Mùi có thể giảm sau vài ngày. Nhưng ruồi nhặng, rác tồn và sự bức xúc của người dân vẫn còn đó.
Theo ông Hoàng Văn Hưng, nếu chỉ xử lý từng sự cố riêng lẻ thì vấn đề sẽ không thể giải quyết triệt để. Muốn giải quyết phải làm đồng bộ từ quy hoạch, công nghệ, phân loại rác đến cơ chế tài chính.
Ông Hưng cũng thừa nhận: “Nếu không thay đổi tổng thể, câu chuyện ô nhiễm có thể sẽ lặp lại ở nơi này hoặc nơi khác”.
Trong suốt loạt phóng sự này, điều ám ảnh nhất không chỉ là những con số về rác thải. Đó là những hình ảnh rất đời thường, mâm cơm phải đậy kín vì ruồi bu, bàn thờ ngày Tết đầy ruồi, những bữa tiệc mừng thọ không ai dám ăn.
Những câu chuyện ấy không chỉ là nỗi bức xúc của một thôn, một phường. Chúng là lời cảnh báo về sức chịu đựng của cộng đồng trước những vấn đề môi trường. Bởi khi môi trường sống bị xâm phạm, người dân không chỉ mất đi sự tiện nghi, mà còn mất đi niềm tin rằng những vấn đề căn bản nhất của đời sống đang được giải quyết.
Rác thải là bài toán của mọi đô thị đang phát triển. Nhưng ở nhiều nơi trên thế giới, bài toán ấy đã được giải nhờ những chính sách mạnh mẽ: Phân loại rác bắt buộc; xử lý bằng công nghệ hiện đại; cơ chế tài chính minh bạch; giám sát chặt chẽ hoạt động của các nhà máy.
Thanh Hóa đang đứng trước một lựa chọn tương tự, hoặc tiếp tục xử lý từng sự cố, hoặc thay đổi toàn diện hệ thống quản lý rác. Bởi nếu không, mùi rác, ruồi nhặng và những cuộc họp khẩn sẽ còn quay trở lại. Không chỉ ở Hạnh Phúc Đoàn, mà ở bất cứ nơi nào mà rác thải vượt khỏi tầm kiểm soát.
