(Thanh tra) - 18 nhà máy thủy điện với tổng công suất 857,51 MW trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk đi vào hoạt động đã lâu, thế nhưng ngoài lợi ích mà thủy điện mang lại, quá trình đầu tư, xây dựng thủy điện đã có những tác động tiêu cực, tồn tại kéo dài ảnh hưởng đến môi trường và đời sống người dân.
Dân khổ trăm bề vì tái định canh, định cư
Theo báo cáo về việc quy hoạch, đầu tư xây dựng và vận hành các dự án thủy điện của HĐND tỉnh Đắk Lắk, toàn tỉnh hiện có 4 dự án thủy điện phải thực hiện tái định canh, định cư gồm: Thủy điện Buôn Kuốp, Buôn Tua Srah, Sêrêpốk 3 và thủy điện Krông H’năng. Tuy nhiên, việc thực hiện tái định canh, định cư tại các thủy điện trên đều tồn tại nhiều vấn đề bất cập, đảo lộn, thay đổi tập quán sản xuất và sinh hoạt vốn có, gây bức xúc trong dân.
Thủy điện Krông H’năng đã thu hồi 471 ha đất nông nghiệp để xây dựng, tuy nhiên điều đáng nói, thu hồi diện tích đất lớn nhưng diện tích đất bố trí tái định canh lại quá thấp, chỉ có 25,9 ha khiến cho hàng trăm hộ dân lâm vào cảnh thiếu đất sản xuất, đời sống ngày một khó khăn. “Trước kia đất sản xuất của chúng tôi là đất tốt, nước tưới luôn dồi dào để trồng lúa. Từ khi thủy điện xây dựng, đất tái định canh là đất rất xấu, cằn cỗi, nhiều đá lại xa nơi ở nên để canh tác tốt, nâng cao đời sống là điều khó”, ông Y B’Lăng Niê (huyện Ma Đ’Rắk) cho biết.
Kết quả khảo sát của HĐND tỉnh cho thấy, tại khu tái định cư của thủy điện Krông H’năng nguồn nước sinh hoạt của người dân luôn trong tình trạng khô cạn, cứ 3 - 4 giếng mới có 1 giếng có nước. Nhiều hộ phải dùng nước sông, suối không đảm bảo vệ sinh làm nguồn nước sinh hoạt. Chưa kể một số công trình giao thông xuống cấp, hư hỏng nặng, giao thông khó khăn, cách trở làm cho nông sản người dân bị tiểu thương ép giá.
Đối với dự án thủy điện Buôn Kuốp, diện tích đất nông nghiệp thu hồi là 692,95 ha trong khi diện tích bố trí tái định canh chưa tới 86 ha. Trung bình mỗi hộ được cấp 0,5 ha dù nhân khẩu nhiều hay ít. Do không đảm bảo đất sản xuất, nên nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số tiến hành chặt phá rừng, xâm canh để canh tác. Giếng cạn, người dân muốn đào sâu hơn để có nước nhưng đành “lắc đầu” vì các giếng đều đặt ống bi.
Vốn là các hộ nghèo đói, sống dựa vào thiên nhiên nên khi thủy điện Sêrêpốk 3 triển khai xây dựng, tấp quán sản xuất thay đổi đã khiến đồng bào dân tộc thiểu số ở các xã thuộc huyện Buôn Đôn càng thêm khốn đốn. Diện tích nhà tái định cư xây dựng quá nhỏ so với nhu cầu, sản xuất khó khăn. Trong khi đó việc hỗ trợ của chủ đầu tư chỉ mới dừng lại ở các chính sách hiện hành, chưa quan tâm đến việc chia sẻ lợi ích, hỗ trợ lâu dài để bảo đảm đời sống cho người dân.
Thủy điện “bóp chết” dòng sông
Thực tế cho thấy, từ khi đưa vào vận hành, việc xả nước ở các công trình thủy điện trên địa bàn tỉnh trong mùa khô hạn hiện vẫn chưa đảm bảo dòng chảy ổn định để chống hạn ở vùng hạ du làm ảnh hưởng đến sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp của đồng bào các dân tộc, đồng thời, cũng là một trong những nguyên nhân gây ra sạt lở, khô hạn ở một số đoạn sông… gây bức xúc cho cộng đồng dân cư.
Tại nhà máy thủy điện Sêrêpốk 4A (huyện Buôn Đôn) vẫn còn tình trạng “dòng sông chết” gần 20km trên sông Sêrêpốk, đoạn từ nhà máy Sêrêpốk 4 (xã Ea Wer) đến cửa xả nhà máy thủy điện Sêrêpốk 4A (xã Krông Na). Do các thủy điện không xả nước theo quy định, lòng sông chảy qua khu du lịch sinh thái Thác Bảy nhánh vào mùa khô cạn trơ đáy, cây cối khô héo, làm ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh du lịch, sinh thái, nguồn lợi thủy sản tại điểm du lịch Buôn Đôn nổi tiếng của Đắk Lắk.
Thủy điện làm cho hơn 20km sông của huyện Buôn Đôn cạn trơ đáy. Ảnh: Quỳnh Anh
Khi nhà máy thủy điện Buôn Tua Srah đi vào vận hành, có nhiều đoạn sông vùng hạ du xảy ra tình trạng sạt lở; trong đó, nghiêm trọng nhất là đoạn từ xã Nam Ka đến xã Ea R’Bin (huyện Lắk), vùng hạ lưu thủy điện Buôn Tua Srah đã làm cho đất đai, nhà cửa của một số hộ dân trôi xuống sông. Tuy nhiên, đến nay, nhà máy vẫn chưa xây dựng được phương án để bồi thường thiệt hại do các thửa đất đã mất hiện trạng, các tài liệu đo đạc bản đồ không thể hiện chi tiết từng thửa đất đến các chủ sử dụng mà chỉ thể hiện dưới dạng đo bao từng khu vực.
Trước thực trạng trên, tỉnh Đắk Lắk đã đề nghị các doanh nghiệp, nhà máy thủy điện thực hiện xả lưu lượng nước sau các đập thủy điện để đảm bảo môi sinh, môi trường dòng sông, tránh thiếu nước, khô hạn, gây ra hiện tượng "dòng sông chết" ở hạ du vào mùa khô.
Tỉnh cũng đã đề nghị Chính phủ có nghiên cứu ban hành chính sách chia sẻ lợi ích giữa chủ đầu tư, địa phương và nhân dân chịu tác động bởi dự án thủy điện nhằm hỗ trợ, đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng, hỗ trợ sản xuất chăm lo đời sống lâu dài của người dân, nhất là đồng bào nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số chịu tác động bởi các dự án thủy điện. Đồng thời quy định lưu lượng dòng chảy tối thiểu sau các đập thủy điện đúng theo quy định.
Quỳnh Anh
