AI từ công cụ hỗ trợ đến trung tâm vận hành tòa soạn

Ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, cho rằng báo chí thế giới đã đi qua giai đoạn coi AI là một công cụ hỗ trợ đơn lẻ.

Nếu trước đây, các tòa soạn chủ yếu sử dụng AI tạo sinh để hỗ trợ tìm kiếm thông tin, phiên âm, dịch thuật, tạo văn bản hay hình ảnh, thì hiện nay AI đã được tích hợp trực tiếp vào hệ thống quản trị nội dung và quy trình vận hành của tòa soạn.

“Chúng ta không còn ở giai đoạn thí điểm nữa. Đã đến lúc các cơ quan báo chí phải bước vào giai đoạn ứng dụng AI một cách thực chất”, ông Minh nhấn mạnh.

Ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam trao đổi tại diễn đàn. Ảnh: Sơn Hải.

Sự thay đổi cũng đến từ hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Nếu trước đây độc giả chủ yếu tìm kiếm thông tin qua các công cụ tìm kiếm hoặc truy cập trực tiếp website của các cơ quan báo chí, hiện ngày càng nhiều người lựa chọn đặt câu hỏi trực tiếp cho các hệ thống AI.

Điều này đặt ra yêu cầu các cơ quan báo chí phải tổ chức lại dữ liệu, nội dung và hạ tầng số để thông tin có thể được các hệ thống AI nhận diện, khai thác và phân phối hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, AI không thay thế vai trò của nhà báo. Kiểm chứng thông tin, tác nghiệp hiện trường, đánh giá, phân tích và chịu trách nhiệm trước công chúng vẫn thuộc về con người.

“AI chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi luôn có sự giám sát của con người”, ông Lê Quốc Minh nói.

Từ kinh nghiệm của Báo Nhân Dân, ông cho biết đơn vị đang xây dựng hệ thống quản trị tòa soạn tích hợp AI theo hướng hình thành một “bộ não số” phục vụ toàn bộ hoạt động của cơ quan báo chí.

AI được sử dụng không chỉ trong sản xuất nội dung mà còn trong công tác quản trị, từ tổng hợp báo cáo, quản lý dữ liệu, tra cứu tư liệu, theo dõi quy trình xử lý văn bản, quản trị nhân sự, nhuận bút đến đánh giá chất lượng tác phẩm và theo dõi hiệu quả các chương trình truyền thông.

Mục tiêu của việc ứng dụng AI, theo ông Minh, không phải thay thế người làm báo mà giải phóng họ khỏi những công việc lặp lại để có thêm thời gian cho điều tra, kiểm chứng, phân tích và sáng tạo nội dung.

Một hướng khác được Báo Nhân Dân triển khai là xây dựng kho tri thức số từ kinh nghiệm của các thế hệ nhà báo. AI hỗ trợ ghi âm, chuyển lời nói thành văn bản, đối chiếu dữ liệu và từng bước hình thành nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, đào tạo cũng như lưu giữ lịch sử nghề báo.

Công cụ Everstory.AI của Báo Nhân Dân có thể giúp các nhà báo lão thành kể lại và lưu giữ những câu chuyện trong sự nghiệp. Theo ông Lê Quốc Minh, nhiều nhà báo lão thành đang lưu giữ những ký ức, kinh nghiệm và bài học nghề nghiệp quý giá; nếu không được số hóa và lưu giữ kịp thời, những giá trị ấy có thể mai một theo thời gian.

Thay đổi cách tiếp cận, phân phối và quản trị AI

Tại diễn đàn, ông Zhang Jun, Giám đốc Công nghệ Báo South China Morning Post (SCMP) cho rằng các tòa soạn đang đứng trước một bước ngoặt khi AI cùng mạng xã hội làm thay đổi sâu sắc hành vi tiếp nhận tin tức.

Theo ông Zhang Jun, báo chí thương mại đang chịu sức ép từ nhiều phía. Lượng độc giả tiếp cận trực tiếp các trang báo suy giảm, thời gian dành cho nội dung tin tức giảm và tệp độc giả ngày càng già hóa.

Ông Zhang Jun, Giám đốc Công nghệ Báo South China Morning Post (SCMP), trao đổi tại diễn đàn. Ảnh: Sơn Hải

Thế hệ trẻ ít có xu hướng chủ động truy cập các trang tin truyền thống, thay vào đó tiếp cận thông tin thông qua mạng xã hội, công cụ tìm kiếm và ngày càng nhiều nền tảng AI, theo ông Zhang Jun.

Nếu không đảo ngược xu hướng này trong 3-5 năm tới, ngành báo chí sẽ phải đối mặt với một thách thức đặc biệt nghiêm trọng, theo ông Zhang Jun.

Theo Giám đốc Công nghệ SCMP, vấn đề không nằm ở việc có công nghệ mới hay không, mà ở cách sử dụng công nghệ. AI không nên chỉ được xem như công cụ giúp phóng viên viết nhanh hơn, phân tích dữ liệu nhanh hơn hay tự động hóa một số công việc.

Câu hỏi quan trọng hơn là AI có thể giúp tòa soạn tạo ra sản phẩm mới, tiếp cận nhóm độc giả mới và xây dựng phương thức phân phối mới hay không.

Tại SCMP, AI đang được triển khai ở nhiều khâu, từ lập trình, phân tích dữ liệu, nghiên cứu, phát hiện tin tức đến hỗ trợ sản xuất nội dung. Hai hướng được ông Zhang Jun nhấn mạnh là cải thiện trải nghiệm độc giả và thay đổi cách phân phối tin tức.

SCMP đang phát triển hệ thống tìm kiếm bằng AI. Thay vì chủ yếu dựa vào từ khóa như công cụ tìm kiếm truyền thống, hệ thống mới hướng tới việc hiểu tốt hơn nhu cầu và ngữ cảnh tìm kiếm của người dùng.

Hệ thống đã được thử nghiệm trong nội bộ trước khi triển khai rộng hơn. Theo ông Zhang Jun, kết quả bước đầu cho thấy khoảng 40-50% người dùng tiếp tục sử dụng hệ thống sau khi trải nghiệm.

Ông cũng cho rằng phân phối có thể quan trọng hơn hiệu suất. Các tòa soạn không chỉ cần sản xuất nội dung tốt mà phải bảo đảm độc giả có thể tìm thấy nội dung đó.

SCMP đang sử dụng AI để tự động chuyển đổi một bài báo thành nhiều định dạng phù hợp với các nền tảng khác nhau, trong đó có mạng xã hội. Dù quá trình được tự động hóa, nội dung vẫn phải trải qua bước kiểm tra của con người trước khi công khai.

Dù đẩy mạnh ứng dụng AI, SCMP vẫn giữ nguyên tắc mọi thông tin phải được con người xác minh trước khi xuất bản. Theo ông Zhang Jun, đây là lợi thế của báo chí trong kỷ nguyên AI khi có khả năng tìm kiếm thông tin từ thế giới thực, kiểm chứng nguồn tin, đặt sự kiện vào bối cảnh và sử dụng phán đoán của con người.

Trong khi đó, ông Christophe Israël, nhà sáng lập OK Lab, chuyên gia tư vấn chiến lược AI và chuyển đổi số trong lĩnh vực truyền thông, báo chí của Thụy Sĩ, nhấn mạnh cách tiếp cận toàn diện khi áp dụng AI vào báo chí.

Ông Christophe Israël, nhà sáng lập OK Lab. Ảnh: Sơn Hải

Theo ông, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ mà là sự giao thoa giữa ba yếu tố: công nghệ, con người và quy trình biên tập.

Ông khuyến nghị các tòa soạn tập trung vào nâng cao nhận thức và năng lực cho đội ngũ thay vì chỉ triển khai công cụ. Việc này bao gồm thử nghiệm AI tạo sinh để hiểu rõ tiềm năng và giới hạn, đồng thời tập trung vào thực hiện và vận hành thực tế, cũng như xây dựng sản phẩm nội bộ.

Ông Christophe Israël cũng nhấn mạnh các chiến lược AI đạo đức và đặt ra những câu hỏi về dữ liệu, hệ thống công nghệ và năng lực của tổ chức. Theo ông, các trường đào tạo về báo chí, trường sư phạm và cộng đồng cần trang bị những kỹ năng mới để chuẩn bị cho sinh viên và nhân lực trước sự thay đổi của thị trường lao động.

Từ những chia sẻ tại diễn đàn, các diễn giả cùng nhấn mạnh yêu cầu quản trị AI, chuẩn bị dữ liệu, hạ tầng, nguồn nhân lực và quy trình phù hợp. Con người vẫn giữ vai trò kiểm chứng, đánh giá và chịu trách nhiệm, trong khi AI được sử dụng để hỗ trợ sản xuất, quản trị, phân tích và phân phối nội dung.

Ông Lê Quốc Minh cho rằng các cơ quan báo chí không nên chần chừ trước AI, nhưng cũng không nên nóng vội chạy theo công nghệ. Điều quan trọng là xác định công việc nào AI có thể đảm nhiệm, công việc nào phải do con người thực hiện, đồng thời chuẩn bị đầy đủ dữ liệu, hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực trước khi triển khai ở quy mô lớn.

“AI sẽ tiếp tục làm thay đổi sâu sắc ngành báo chí trong những năm tới. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được đặt trong một mô hình quản trị phù hợp, dưới sự kiểm soát của con người và hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng báo chí, củng cố niềm tin của công chúng và tạo ra nhiều giá trị hơn cho xã hội”, ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh.