(Thanh tra) - Đó là nhận định của TS Trần Đăng Vinh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế - Thanh tra Chính phủ tại hội thảo quốc tế về tăng cường hiệu quả cơ chế thu hồi tài sản tại Việt Nam do Thanh tra Chính phủ phối hợp với Văn phòng Cơ quan Phòng, chống Ma túy và Tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC) tổ chức ngày 30/3/2026.
Theo TS Trần Đăng Vinh, trong những năm gần đây, công tác thu hồi tài sản trong các vụ án tham nhũng, chức vụ và kinh tế tại Việt Nam đã đạt được những thành tựu nổi bật, mang tính đột phá cả về số lượng lẫn chất lượng. Đây không chỉ là kết quả của một giai đoạn tăng cường phòng, chống tham nhũng mà còn là minh chứng cho sự hoàn thiện dần của cơ chế thu hồi tài sản theo hướng bài bản, hiện đại, đa công cụ và phù hợp với chuẩn mực quốc tế.
Có thể nhìn nhận rằng, chưa bao giờ công tác thu hồi tài sản ở Việt Nam đạt kết quả toàn diện như trong giai đoạn vừa qua. Nếu trước đây, hiệu quả thu hồi tài sản thường bị đánh giá là “khâu yếu”, “điểm nghẽn”, thậm chí “chưa tương xứng” với nỗ lực điều tra, truy tố, xét xử, thì nay thực tiễn đã cho thấy sự thay đổi căn bản. Tỷ lệ thu hồi tài sản tăng cao, số lượng các vụ lớn thu hồi được khối tài sản rất giá trị ngày càng nhiều, phạm vi truy tìm – phát hiện tài sản mở rộng mạnh mẽ và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng ngày càng chặt chẽ.
Theo số liệu thống kê, của Báo cáo nghiên cứu về cơ chế thu hồi tài sản tại Việt Nam của UNODC từ ngày 15/1/2024 đến 14/10/2024, các cơ quan điều tra trong Công an nhân dân đã thụ lý điều tra 6.777 vụ án, 11.815 bị can phạm tội về kinh tế, tham nhũng, tiêu cực; trong đó, khởi tố mới 3.496 vụ, 7.354 bị can; đã kết thúc điều tra đề nghị truy tố 3.882 vụ án, 8.265 bị can; hiện đang điều tra 2.410 vụ án, 3.261 bị can.
Đối với các vụ án, vụ việc thuộc diện Ban Chỉ đạo theo dõi, chỉ đạo: đã thụ lý, điều tra 22 vụ án, 605 bị can; đã kết luận điều tra 12 vụ, 486 bị can, hiện đang điều tra 10 vụ án, 119 bị can.
Công tác thu hồi tài sản trong giai đoạn điều tra tiếp tục được quan tâm, triển khai nhiều biện pháp quyết liệt, kịp thời phong tỏa, kê biên, tạm giữ nhiều tài sản phục vụ thu hồi tối đa tài sản cho Nhà nước. Điển hình như vụ Xuyên Việt Oil đã tạm giữ, kê biên, phong tỏa trên 1.100 tỷ đồng, gần 700.000 USD và nhiều tài sản giá trị khác; vụ Phúc Sơn đã thu hồi hơn 300 tỷ đồng, gần 2 triệu USD, hơn 1.400 giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và hơn 500 cây vàng SJC...
Đáng chú ý, nhiều vụ án lớn có tài sản bị chiếm đoạt hoặc thất thoát lên đến hàng chục nghìn tỷ đồng đã được phát hiện và xử lý. Việc bóc tách các hành vi xâm hại tài sản Nhà nước trong những vụ án phức tạp như vụ Mobifone – AVG, vụ Phan Văn Anh Vũ, vụ Trần Phương Bình – Đông Á Bank, hay vụ Gang thép Thái Nguyên… cho thấy mức độ tinh vi, đa tầng nấc trong hoạt động tẩu tán tài sản, đồng thời cũng phô bày năng lực nghiệp vụ ngày càng nâng cao của cơ quan chức năng trong việc phát hiện, xử lý và chứng minh nguồn gốc tài sản. Đây là tiền đề quan trọng giúp tỷ lệ thu hồi tài sản tăng lên đáng kể.
Bên cạnh những chuyển biến tích cực, công tác thu hồi tài sản trong những năm qua, theo TS Trần Đăng Vinh còn bộc lộ những tồn tại, hạn chế như:
Tiến độ thu hồi tài sản trong nhiều vụ án còn chậm, tỷ lệ thu hồi nhìn chung chưa cao và chưa tương xứng với yêu cầu của Quốc hội cũng như kỳ vọng của xã hội. Có không ít vụ án thu hồi được rất ít hoặc không thu hồi được tài sản, dẫn tới tỷ lệ thu hồi trung bình chỉ đạt khoảng 40% so với tổng giá trị tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt. Điều này cho thấy cơ chế thu hồi tài sản vẫn còn gặp nhiều trở ngại cả về pháp lý, tổ chức thực hiện và năng lực phối hợp.
Một trong những hạn chế lớn là công tác xác minh, truy tìm tài sản trong nhiều vụ án chưa được triển khai kịp thời và đầy đủ ngay từ giai đoạn đầu. Việc làm rõ dòng tiền, nguồn gốc tài sản, xác định tài khoản, bất động sản hoặc các tài sản giá trị của người phạm tội và người liên quan chưa được chú trọng đúng mức. Nhiều trường hợp, đến khi khởi tố vụ án hoặc khởi tố bị can thì tài sản đã bị tẩu tán, chuyển dịch hoặc hợp thức hóa dưới nhiều hình thức, gây khó khăn cho việc kê biên và phong tỏa. Một số hồ sơ kê biên, phong tỏa tài sản chưa được thực hiện kỹ lưỡng, dẫn đến tình trạng xác định không đúng hiện trạng, không đúng giá trị hoặc không đúng tình trạng pháp lý của tài sản. Khi chuyển sang giai đoạn xét xử hoặc thi hành án, các sai lệch này khiến việc thu hồi tài sản gặp trở ngại hoặc không thể thực hiện được.
Bên cạnh đó, hoạt động thu hồi tài sản trong một số vụ án vẫn thiên về chứng minh tội phạm mà chưa quan tâm đúng mức đến việc xác minh, truy nguyên và kiểm soát tài sản. Điều này dẫn đến tình trạng các biện pháp như thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa, vốn phải được áp dụng sớm và dứt khoát lại bị triển khai muộn, làm giảm đáng kể khả năng thu hồi. Trong các vụ có liên quan đến tài khoản ngân hàng, việc chậm phong tỏa khiến tài sản dễ dàng được dịch chuyển qua nhiều chủ thể, nhiều tầng nấc, làm mất dấu hoặc mất khả năng thu hồi. Ngoài ra, yêu cầu phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng đôi khi còn chưa đầy đủ, chưa kịp thời, hoặc chưa sát với tính chất của vụ án.
Từ góc độ pháp luật thanh tra, TS Trần Đăng Vinh cho biết, hệ thống quy định hiện hành đã trao cho cơ quan thanh tra nhiều công cụ quan trọng nhằm kiểm soát và thu hồi tài sản.
Cụ thể, khi phát hiện dấu hiệu tẩu tán tài sản, cơ quan thanh tra có thể áp dụng các biện pháp như kê biên, phong tỏa tài khoản. Luật Thanh tra cũng cho phép thu hồi ngay tài sản bị chiếm đoạt, sử dụng trái phép hoặc gây thất thoát mà không cần chờ kết luận cuối cùng của quá trình thanh tra.
Tuy nhiên, theo ông, thực tiễn vẫn đặt ra yêu cầu cần bổ sung các cơ chế mạnh hơn, đặc biệt là các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế kịp thời việc tẩu tán tài sản, cũng như hoàn thiện quy trình phong tỏa, “đóng băng” tài sản một cách nhanh chóng và hiệu quả.
Tại hội thảo, TS Trần Đăng Vinh cũng đặt ra nhiều giả thiết liên quan đến cơ chế thu hồi tài sản tại Việt Nam để các đại biểu cùng thảo luận.
