(Thanh tra) - Ngày 30/3, tại hội thảo về nâng cao hiệu quả cơ chế thu hồi tài sản tại Việt Nam, đại diện các cơ quan chức năng và chuyên gia quốc tế đã cùng phân tích thực trạng, chỉ ra những điểm nghẽn và đề xuất nhiều giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả thu hồi tài sản, đặc biệt trong các vụ việc tham nhũng, kinh tế.
Phát biểu tại hội thảo, bà Phạm Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Theo dõi, đôn đốc và Xử lý sau thanh tra (Cục XIV), Thanh tra Chính phủ cho biết, công tác theo dõi, đôn đốc thực hiện kết luận thanh tra đã có bước hoàn thiện đáng kể, đặc biệt sau khi được quy định rõ trong Luật Thanh tra năm 2025.
Hiện Thanh tra Chính phủ đang theo dõi gần 300 kết luận thanh tra. Tính từ năm 2018 đến tháng 9/2025, toàn ngành đã đôn đốc thực hiện gần 38.000 kết luận thanh tra, trong đó hơn 22.500 kết luận đã hoàn thành việc thực hiện các kiến nghị xử lý kinh tế, đạt khoảng 59,6%.
Kết quả xử lý cho thấy nhiều chuyển biến rõ nét: Thu hồi hơn 49.000ha đất, xử lý hành chính hàng chục nghìn tổ chức, cá nhân; chuyển cơ quan điều tra hơn 500 vụ việc. Tuy nhiên, tổng số tiền thu hồi mới đạt khoảng 26.000 tỷ đồng, tương ứng tỷ lệ 20,5%.
Theo các chuyên gia quốc tế, tỷ lệ này dù có cải thiện nhưng vẫn còn thấp so với kỳ vọng. Một số nghiên cứu quốc tế cho thấy tỷ lệ thu hồi tài sản thất thoát trên thế giới thường dưới 10%, cho thấy đây là thách thức chung, không chỉ riêng Việt Nam.
Các ý kiến tại hội thảo đều thống nhất rằng, quá trình thu hồi tài sản hiện nay đang gặp nhiều khó khăn cả về thể chế lẫn thực tiễn.
Đại diện Thanh tra Chính phủ chỉ ra, sự thay đổi của hệ thống pháp luật theo thời gian khiến việc xử lý các vụ việc kéo dài gặp nhiều vướng mắc. Không ít trường hợp đối tượng không còn khả năng thi hành nghĩa vụ do phá sản hoặc đã qua đời.
Trong lĩnh vực thi hành án dân sự, đại diện Bộ Tư pháp, bà Đặng Thị Hồng Nhung, Phó Trưởng Ban Pháp chế và Nghiệp vụ Thi hành án dân sự cho biết năm 2025 đã thụ lý hơn 10.000 vụ việc với tổng số tiền trên 156.000 tỷ đồng, nhưng việc tổ chức thi hành vẫn gặp nhiều trở ngại. Nguyên nhân chủ yếu là do việc kê biên tài sản từ giai đoạn điều tra chưa đầy đủ, dẫn đến sai lệch về pháp lý, diện tích, giá trị tài sản khi xử lý.
Bên cạnh đó, nhiều tài sản liên quan đến tranh chấp, tài sản chung hoặc các dự án đầu tư chưa hoàn thiện pháp lý cũng khiến quá trình xử lý kéo dài.
Đại diện Bộ Công an nhấn mạnh, trong trường hợp tài sản còn trong nước, việc thu hồi vẫn có thể thực hiện thông qua các cơ chế pháp luật và phối hợp liên ngành. Tuy nhiên, khi tài sản đã chuyển ra nước ngoài, việc thu hồi trở nên rất khó khăn.
Dù Việt Nam đã tham gia nhiều cơ chế hợp tác quốc tế như Interpol, ASEANAPOL hay các công ước quốc tế, nhưng việc thực thi còn phụ thuộc lớn vào phía nước ngoài. Nhiều quốc gia yêu cầu cung cấp toàn bộ hồ sơ điều tra, thậm chí xem xét lại quy trình tố tụng trước khi hỗ trợ thu hồi tài sản.
Bên cạnh đó, một thách thức mới nổi lên là tài sản số và tiền ảo. Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về xử lý loại tài sản này, trong khi các đối tượng phạm tội ngày càng sử dụng phổ biến. Việc thu giữ, định giá và xử lý tiền ảo trong tố tụng hình sự đang gặp nhiều khó khăn.
Chia sẻ tại hội thảo, chuyên gia Văn phòng Cơ quan Phòng, chống Ma túy và Tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC) khu vực Đông Nam Á - Thái Bình Dương ông Graeme Guun cho rằng, một trong những hạn chế lớn hiện nay là Việt Nam chưa có cơ chế thu hồi tài sản không dựa vào kết án. Dù đã có nhiều công cụ hỗ trợ, nhưng việc thiếu một cơ chế chính thức vẫn là khoảng trống cần nghiên cứu.
Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng hệ thống dữ liệu tài sản tập trung, minh bạch và có khả năng kết nối giữa các cơ quan. Hiện nay, dữ liệu về tài sản, đất đai, ngân hàng… còn phân tán, chưa được chia sẻ hiệu quả, gây khó khăn cho quá trình truy vết và thu hồi tài sản.
Trong khi đó, Jean Michel Verelst cố vấn về phòng, chống rửa tiền của UNODC cho rằng cần tăng tính linh hoạt trong các biện pháp phong tỏa tài sản. Thực tế tại nhiều quốc gia, việc phong tỏa tài khoản ngân hàng có thể mất nhiều ngày, dẫn đến nguy cơ tẩu tán tài sản. Do đó, cần cải tiến quy trình để rút ngắn thời gian, thậm chí thực hiện trong ngày nếu cần thiết.
Ông Jean Michel Verelst cũng lưu ý việc kiểm tra tình trạng thế chấp của tài sản và tăng cường phối hợp với ngân hàng có thể giúp mở rộng nguồn thông tin, hạn chế bỏ sót tài sản.
Một vấn đề nổi lên tại hội thảo là sự gia tăng của tài sản số, tiền ảo trong các vụ án kinh tế, tham nhũng. Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về xử lý loại tài sản này, trong khi việc thu giữ, bảo quản và định giá còn nhiều lúng túng.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng, khi tài sản đã được chuyển ra nước ngoài, việc thu hồi trở nên đặc biệt khó khăn. Dù Việt Nam đã tham gia nhiều cơ chế hợp tác quốc tế, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc lớn vào phía đối tác.
Ông Graeme Guun đề xuất cần tăng cường các cơ chế hợp tác song phương trực tiếp giữa các cơ quan thực thi pháp luật, thay vì chỉ dựa vào kênh tương trợ tư pháp truyền thống vốn mất nhiều thời gian.
Tại hội thảo, các đại biểu thống nhất rằng, nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản cần một cách tiếp cận tổng thể, xuyên suốt từ thanh tra, điều tra, truy tố đến thi hành án.
Trong đó, các giải pháp trọng tâm bao gồm: Hoàn thiện hệ thống pháp luật; xây dựng cơ sở dữ liệu tài sản đồng bộ, kết nối liên ngành; tăng cường phối hợp giữa các cơ quan; nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế; đồng thời nghiên cứu áp dụng cơ chế thu hồi tài sản từ sớm, ngay trong giai đoạn điều tra.
Những ý kiến thẳng thắn, đa chiều tại hội thảo được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện chính sách, tạo bước đột phá trong công tác thu hồi tài sản, qua đó nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng trong thời gian tới.
