Một góc Nhà tù Sơn La. Ảnh: Hồng Bài

Nhà tù Sơn La được thực dân Pháp xây dựng trên ngọn đồi Khau Cả, bên dòng suối Nậm La, tỉnh Sơn La. Mới đầu Nhà tù có diện tích 500m², năm 1940, thực dân Pháp mở rộng lên 1.700m². Trong 15 năm (1930 - 1945), Nhà tù Sơn La đã giam giữ 1.007 lượt tù nhân cộng sản, trong đó có nhiều đồng chí là Thành ủy, Xứ ủy, Trung ương Ủy viên như: Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Trần Huy Hiệu, Nguyễn Đức Tâm, Lê Đức Thọ, Văn Tiến Dũng, Xuân Thủy, Lê Thanh Nghị và nhiều đồng chí khác.

Theo lời giới thiệu của hướng dẫn viên Lò Thị Tuyết, cán bộ Phòng Tuyên truyền, Bảo tàng tỉnh Sơn La, chúng tôi càng hiểu thêm về "địa ngục trần gian" -  chiếc nôi, nơi ươm mầm "hạt giống đỏ" của cách mạng Việt Nam trên đất Sơn La.

Vào những năm 1930, khu đồi Khau Cả rất âm u, heo hút, thời tiết khắc nghiệt. Thực dân Pháp lợi dụng nơi "rừng thiêng nước độc" này để xây dựng nhà tù và biến Nhà tù Sơn La thành "địa ngục trần gian" để giam cầm, đày ải và thủ tiêu ý chí đấu tranh của những người cộng sản Việt Nam. Vượt lên trên gông cùm và tội ác của thực dân Pháp, những người cộng sản Việt Nam đã biến nhà tù đế quốc thành trường học cách mạng, biến những phòng giam lạnh lẽo thành tổ ấm, thắm tình đồng chí của những bạn tù.

Từ "địa ngục trần gian", những tia sáng cách mạng đã lan tỏa khắp vùng núi rừng Tây Bắc. Nơi đây đã đào tạo, bồi dưỡng một đội ngũ các chiến sỹ trung kiên cho Đảng, cho dân tộc Việt Nam.

Hướng dẫn viên Lò Thị Tuyết hướng dẫn khách thăm quan các xà lim ngầm, xà lim chéo, trại tạm giam, phòng giam đặc biệt chỉ rộng 1,2m², những dụng cụ tra tấn, còng tay, xích sắt... Mùa Đông, phòng giam lạnh như băng giá. Mùa Hè, nóng như chảo lửa, các loại dịch bệnh như phù thũng, thương hàn, sốt rét hoành hành như một loại vũ khí tàn ác, giết dần, giết mòn tù nhân.

Tuổi trẻ Sơn La thắp hương trước khi vào thăm Nhà tù Sơn La. Ảnh: Hồng Bài

Dừng chân bên cây đào Tô Hiệu, nhiều du khách đã không cầm được nước mắt khi hướng dẫn viên nói về người chiến sỹ kiên trung, người Bí thư Chi bộ Nhà tù Sơn La (5/1940 - 10/1940) Tô Hiệu và sự tích cây đào Tô Hiệu. Cô Tuyết cho biết: Khách nước ngoài đến thăm Nhà tù Sơn La, họ nghe, hỏi nhiều về cây đào Tô Hiệu. Mùa Xuân, cây đào nở hoa rực rỡ, vươn cao, biểu tượng khí phách kiên cường của người chiến sỹ cộng sản giữa đất trời Tây Bắc.

Đến "địa ngục trần gian" hôm nay, như vẫn còn vang mãi bản yêu sách "4 phải, 1 không" (Phải thực hiện chế độ tù chính trị. Phải chuyển tù về đồng bằng. Phải cải thiện chế độ ăn uống. Phải cấp thuốc cho người ốm. Không được đánh đập và bắt tù nhân làm việc nặng) của những "phần tử nguy hiểm", đó là các đồng chí: Trịnh Đình Cửu, Trần Văn Lan, Đỗ Ngọc Du, Trường Chinh, Lê Duẩn, tổ chức đấu tranh chống toàn quyền Đông Dương là PatSkie.

Nơi đây đã trở thành một điểm thu hút nhiều đối tượng khách trong và ngoài nước đến tham quan, nghiên cứu. Đặc biệt là vào các ngày lễ lớn, ngày Tết Cổ truyền của dân tộc, trung bình mỗi ngày Di tích Nhà tù Sơn La đón trên 2.000 lượt du khách. Có ngày lên tới 3.000 người. Điều này minh chứng cho sự trường tồn của giá trị lịch sử.

Đại tá, cựu chiến binh Đặng Thái Hải, quê Thái Bình cho biết, hàng năm ông đều tổ chức cho các cựu chiến binh lên Sơn La thăm Di tích Nhà tù Sơn La. Mỗi lần đến đây không chỉ trải nghiệm, hồi tưởng lại công cuộc đấu tranh anh dũng, kiên cường, bất khuất vì độc lập, tự do dân tộc của lớp tiền bối, mà từ đó nhắc nhở bản thân mình và các thế hệ con cháu hãy sống, làm việc, học tập, rèn luyện sao cho xứng đáng với sự hy sinh cao cả của thế hệ cha anh.

Anh Nguyễn Văn Thanh, cán bộ Trung ương Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh tự hào: Di tích Nhà tù Sơn La đã trở thành một trường học, một trung tâm giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Hồng Bài