(Thanh tra) - Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, phải biết tự đổi mới ngay khi đang thành công và dám tìm lối đi ngay cả khi điều kiện còn hạn chế, bởi cạnh tranh công nghệ ngày nay không chỉ nằm ở quy mô nguồn lực.
Ngày 4/10, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội”.
Phát biểu tại sự kiện, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng khi nói đến đổi mới sáng tạo, nhiều người thường nghĩ đến những phát minh, công nghệ hiện đại hoặc doanh nghiệp khởi nghiệp. Tuy nhiên, điểm khởi nguồn của những thay đổi này là tư duy đổi mới.
Theo Bộ trưởng, tư duy đổi mới là khả năng nhìn nhận một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, biết đặt câu hỏi trước những điều tưởng chừng đã hiển nhiên và kiên trì biến ý tưởng thành giá trị thực tế.
Bộ trưởng chỉ ra, lối mòn tư duy thường bắt đầu bằng những câu nói như “trước nay vẫn làm như vậy”, “chưa có tiền lệ” hoặc “hãy chờ đủ điều kiện”. Ngược lại, tư duy đổi mới bắt đầu bằng những câu hỏi như “Có cách nào tốt hơn không?”, “Điều kiện nào cần tạo ra?” hay “Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?”.
“Ở cấp độ cá nhân, lối mòn khiến con người ngừng học hỏi; ở cấp độ tổ chức, lối mòn làm trì trệ sự tiến bộ; còn ở tầm quốc gia, tư duy lối mòn có thể làm chậm các quyết định chiến lược và khiến cơ hội phát triển trôi qua”, Bộ trưởng nhấn mạnh.
Dẫn bài học từ Singapore trong việc tái chế nước thải, Bộ trưởng cho rằng khi dám từ bỏ lối mòn, những giới hạn tự nhiên có thể trở thành động lực phát triển. Theo ông, cạnh tranh công nghệ hiện nay không chỉ nằm ở quy mô nguồn lực mà còn ở chất lượng câu hỏi, phương pháp nghiên cứu và năng lực tự đổi mới.
Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu phải biết tự đổi mới ngay cả khi đang thành công và dám tìm lối đi ngay cả khi điều kiện còn hạn chế.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhận định Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới ở quy mô lớn, với những định hướng phát triển dài hạn vượt lên giới hạn của một nhiệm kỳ.
“Tư duy đổi mới” gắn với quá trình tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu lực bộ máy và xây dựng nền quản trị gần dân, phục vụ Nhân dân. Kết quả của thay đổi phải được thể hiện bằng việc giải quyết công việc nhanh hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và mở rộng cơ hội phát triển.
Theo Bộ trưởng, mô hình phát triển mới của Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính. Đây là sự chuyển đổi về cách tạo ra năng lực phát triển, đòi hỏi đất nước mang lại nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất lao động và khả năng làm chủ công nghệ.
“Chúng ta phải tạo ra nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất và khả năng làm chủ công nghệ. Mỗi đồng vốn, mỗi nguồn tài nguyên, mỗi giờ lao động phải được sử dụng thông minh hơn”, Bộ trưởng nói.
Từ đó, tư duy đổi mới không chỉ nằm trong một nhóm chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ hay các trung tâm nghiên cứu mà phải trở thành năng lực hành động trong toàn xã hội.
Bộ trưởng cho rằng chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp nằm ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến và tạo cơ hội để sáng kiến trưởng thành. Người trẻ có ý tưởng cần tìm được người hướng dẫn; nhóm nghiên cứu có công nghệ cần gặp được doanh nghiệp; doanh nghiệp có sản phẩm mới cần có cơ hội thử nghiệm và tiếp cận thị trường.
Để đổi mới sáng tạo không dừng lại ở lời nói, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu yêu cầu hành động đối với từng chủ thể.
Với người dân, tư duy đổi mới bắt đầu từ học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày. Những sáng kiến giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí hoặc nâng cao chất lượng đều cần được trân trọng.
Với doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo cần trở thành một phần của chiến lược kinh doanh, bắt đầu từ những bài toán thực tế như nâng cao năng suất, đáp ứng nhu cầu khách hàng và tạo ra giá trị mới. Theo Bộ trưởng, đầu tư cho con người và nghiên cứu là đầu tư cho sức cạnh tranh lâu dài.
Đối với viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức, cần xây dựng môi trường khuyến khích những câu hỏi mới, lắng nghe ý kiến khác biệt và đánh giá ý tưởng bằng kết quả kiểm chứng. Người đứng đầu phải tạo điều kiện để người có sáng kiến được thử sức và chịu trách nhiệm.
Đối với các bộ, ngành và địa phương, tư duy đổi mới trước hết phải thể hiện trong cách xây dựng và thực thi chính sách. Khi thực tiễn xuất hiện vấn đề mới, cơ quan quản lý phải chủ động nghiên cứu, đề xuất cơ chế phù hợp. Khi người dân, doanh nghiệp gặp vướng mắc, cần xác định rõ cá nhân giải quyết, thời hạn hoàn thành và thước đo kết quả.
Về phía ngành, Bộ trưởng cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ bắt đầu đổi mới từ chính mình, thông qua thay đổi cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu; đưa chính sách đến gần hơn với nhu cầu thực tế và lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo.
Kết thúc bài phát biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới.
“Tầm nhìn trăm năm cần được bắt đầu bằng những quyết định đúng hôm nay. Khát vọng lớn cần được thực hiện bằng những công việc cụ thể, bền bỉ, có kết quả”, Bộ trưởng nhấn mạnh.
Tại sự kiện, Bộ trưởng kêu gọi mỗi đại biểu và người dân lựa chọn một việc cần thay đổi, một vấn đề cần giải quyết hoặc một sáng kiến cần đưa vào thực tiễn. Khi mỗi người chủ động hơn một bước và mỗi tổ chức đổi mới thêm một việc, xã hội sẽ cùng tạo nên năng lực phát triển mới cho đất nước.
Bên cạnh các chia sẻ truyền cảm hứng từ chuyên gia, doanh nghiệp quốc tế, sự kiện còn có lễ công bố Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII), trao giải các cuộc thi sáng kiến khoa học, tổ chức các diễn đàn chuyên đề về chuyển đổi số, ngân hàng và không gian triển lãm với 150 gian hàng công nghệ trong và ngoài nước.
