(Thanh tra) - Các vụ ngộ độc thực phẩm bếp ăn tập thể liên tiếp xảy ra thời gian qua cho thấy, không chỉ lỗ hổng trong quản lý mà còn tồn tại bất cập trong chế tài xử phạt, khiến vi phạm tái diễn, đặt ra yêu cầu phải kiểm tra, giám sát và xử lý mạnh hơn nữa nhằm tăng tính răn đe.
Số liệu từ ngành Y tế cho thấy, năm 2025 có 334.764 cơ sở được kiểm tra, phát hiện 20.791 cơ sở vi phạm an toàn thực phẩm, chiếm 6,21%. Tuy nhiên, chỉ có 6.057 cơ sở bị xử lý, tương đương 29,13% số vi phạm. Đáng chú ý, tổng số tiền phạt hơn 33,83 tỷ đồng, bình quân mỗi cơ sở vi phạm chỉ khoảng 6,8 triệu đồng.
Con số này cho thấy một thực tế, chi phí vi phạm vẫn thấp hơn nhiều so với lợi nhuận thu được từ việc cắt giảm chất lượng nguyên liệu hoặc quy trình chế biến. Khi “bài toán kinh tế” vẫn nghiêng về phía vi phạm, việc tái diễn là điều khó tránh khỏi.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai vừa là đơn vị giải quyết hậu quả của tình trạng thực phẩm không an toàn, vừa cấp cứu, điều trị nhiều bệnh nhân ngộ độc, đồng thời cũng đã phát hiện nhiều nguyên nhân, lý do gây ngộ độc thực phẩm.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên chia sẻ, ông cũng từng tham gia các đoàn kiểm tra ban đêm đi truy xuất nguồn gốc thực phẩm từ rau quả, thịt, cá…, từ kiểm tra bếp ăn đến nơi bán thực phẩm…, qua đó cho thấy thực tế còn rất nhiều kẽ hở.
Nhiều nguyên liệu thực phẩm không đảm bảo nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng vẫn được đưa vào chế biến phục vụ người tiêu dùng; có những bếp ăn tập thể còn nhiều yếu tố không bảo đảm vệ sinh.
Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, phần lớn người sử dụng hiện nay vẫn lựa chọn dịch vụ ăn uống dựa trên niềm tin, trong khi họ không có đủ thông tin hoặc công cụ để tự kiểm chứng chất lượng bữa ăn.
Ông nói: “Đây chính là khoảng trống lớn trong kiểm soát an toàn thực phẩm, đòi hỏi sự vào cuộc một cách thực tế, sát sao và mạnh mẽ hơn từ cơ quan quản lý, đồng thời xử lý thật nghiêm khắc các hành vi vi phạm để các đơn vị, cá nhân cung cấp, chế biến thực phẩm tuân thủ nghiêm túc, tự giác và minh bạch thông tin.
Thêm nữa, khi xảy ra vụ ngộ độc thực phẩm, các cơ quan chức năng cần vào cuộc trực tiếp, quyết liệt, có người điều phối, chỉ đạo; vụ nhỏ do đại diện chính quyền địa phương phụ trách, vụ lớn cần cấp cao hơn, qua đó huy động liên ngành như y tế, quản lý an toàn thực phẩm, công thương, công an… cùng tập trung xử lý”.
Sau khi kết thúc vụ việc, các cơ quan liên quan phải báo cáo thực trạng, làm rõ nguyên nhân, rút kinh nghiệm, đồng thời đề ra biện pháp cụ thể nhằm chấn chỉnh tình trạng buông lỏng quản lý, sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc và vi phạm các điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Ngô Đình Diệm, Tổng Giám đốc Công ty TNHH EOC Việt Nam cho biết, các đơn vị cung cấp suất ăn công nghiệp chuyên nghiệp đều thiết lập quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ ngay từ đầu vào. Nhà cung cấp từ lò mổ đến trang trại phải được đánh giá theo tiêu chuẩn và quy định pháp luật trước khi hợp tác.
Theo ông, việc kiểm soát được thực hiện theo từng nhóm hàng hóa. Khi nhập về bếp ăn, nguyên liệu tiếp tục được bếp trưởng và nhân viên dinh dưỡng kiểm tra, đối chiếu theo các tiêu chí đã niêm yết.
Trong bối cảnh giá cả biến động, doanh nghiệp vẫn duy trì quỹ dự phòng, phối hợp với nhà cung cấp và khách hàng để bảo đảm chất lượng. Quy trình chế biến, bảo quản được kiểm soát nghiêm ngặt về thời gian, không gian, nhiệt độ, dưới sự giám sát thường xuyên của nhiều bên.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy không phải tất cả các cơ sở đều duy trì được quy trình kiểm soát chặt chẽ như vậy. Trong môi trường bếp ăn tập thể, chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn học sinh, hàng nghìn công nhân... trong khi người sử dụng dịch vụ gần như không có khả năng tự kiểm chứng chất lượng bữa ăn.
Trước thực trạng trên, trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra, TS Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế cho biết, các cơ quan chức năng đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, đặc biệt trong “Tháng hành động vì an toàn thực phẩm” năm 2026.
Theo TS Chu Quốc Thịnh, tình hình ngộ độc thực phẩm có những diễn biến đáng chú ý. Năm 2025 ghi nhận 84 vụ, giảm 37,8% so với năm 2024; số người mắc là 2.301 người, giảm 53,4%. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, xu hướng lại tăng trở lại khi riêng quý I đã xảy ra 36 vụ, tăng 20 vụ so với cùng kỳ năm trước.
“Sự gia tăng này một phần do công tác giám sát ngày càng chặt chẽ, nhưng cũng phản ánh áp lực lớn trong việc kiểm soát an toàn thực phẩm tại các bếp ăn tập thể, đặc biệt là bếp ăn trường học và thức ăn đường phố”, TS Chu Quốc Thịnh cho biết.
Về trách nhiệm quản lý, TS Chu Quốc Thịnh nhấn mạnh, theo quy định pháp luật, UBND các cấp chịu trách nhiệm quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ ăn uống trên địa bàn.
Riêng với bếp ăn trường học, trách nhiệm không chỉ thuộc về ngành Y tế mà còn gắn với ngành Giáo dục và Đào tao, trong đó người đứng đầu cơ sở như hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm trực tiếp.
Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Các vụ ngộ độc gần đây chủ yếu xảy ra tại bếp ăn tập thể, trường học và thức ăn đường phố, đặc biệt ở các đô thị lớn, nơi có mật độ dân số cao và nhu cầu cung cấp suất ăn lớn.
Bên cạnh đó, việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm, nhất là từ các cơ sở nhỏ lẻ hoặc trên môi trường thương mại điện tử, còn gặp nhiều khó khăn.
Phân tích nguyên nhân, TS Chu Quốc Thịnh chỉ ra hàng loạt yếu tố kiến thức an toàn thực phẩm của nhiều chủ cơ sở còn hạn chế; điều kiện kinh doanh chật hẹp, không đảm bảo; xu hướng sử dụng nguyên liệu giá rẻ để tối ưu lợi nhuận; cùng với đó là tâm lý người tiêu dùng vẫn ưu tiên thực phẩm giá thấp, chưa quan tâm đúng mức đến nguồn gốc.
Để khắc phục, Bộ Y tế đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, yêu cầu tăng cường kiểm tra các bếp ăn tập thể, đặc biệt là trong trường học; đồng thời đẩy mạnh truyền thông, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở.
Cùng với đó, các đoàn kiểm tra liên ngành từ Trung ương đến địa phương được thành lập, kết hợp lấy mẫu kiểm nghiệm để phát hiện sớm nguy cơ.
Ông cũng cho biết, không dừng ở giải pháp trước mắt, Bộ Y tế đang xây dựng dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) với nhiều thay đổi quan trọng.
Trong đó bàn tới việc chuyển từ quản lý theo từng khâu sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm “từ trang trại đến bàn ăn”; kiểm soát chặt nguyên liệu đầu vào; quy định rõ trách nhiệm các cấp chính quyền; đồng thời tăng cường hậu kiểm và công khai vi phạm, TS Chu Quốc Thịnh cho biết.
Vậy chỉ khi mức xử phạt đủ “đau”, việc vi phạm sẽ không còn tái diễn. Khi trách nhiệm được gắn chặt với từng cá nhân cụ thể mới làm giảm nguy cơ buông lỏng quản lý. Và chỉ khi người tiêu dùng thay đổi hành vi thì thị trường thực phẩm kém chất lượng mới không còn “đất sống”.
