(Thanh tra) - Dũng cảm đương đầu với luật tục, dám dấn thân, vượt lên số phận nghiệt ngã để tìm lẽ sống không chỉ riêng mình, mà để cuộc sống của những thân phận thiếu nữ của đại ngàn Tây nguyên vơi đi những khốn khó trong đời sống vốn từ luật tục nghiệt ngã mà ra... Đó là tấm gương của chị K’sor H’Da, ở Ayun Pa, Gia Lai.
Lận đận vì hủ tục
Những năm trước giải phóng, con em dân tộc được đi học là chuyện hiếm. Con gái đi học lại càng hiếm hơn, thế mà K’sor H’Da đã học được lớp 10.
Mộng ước trở thành cô giáo, đem ánh sáng đến với những nẻo đời của H’Da bị đứt giữa chừng vì cô bị cha mẹ ép nghỉ học để “bắt” chồng. Nhưng vì được học cái chữ và hiểu nhiều, nên H’Da muốn chống lại cuộc hôn nhân cưỡng ép này. Thế nhưng, khát vọng tự do đã không kháng nổi sức mạnh luật tục, H’Da cuối cùng cũng phải làm vợ người mình không yêu.
Sống với nhau mới được mấy tháng, chị đã thấy có điều khác lạ, khó cắt nghĩa trong ánh mắt và thái độ của người chồng Nay Pă. Linh tính của H’Da đã không nhầm.
Khi đang mang thai đứa con đầu, Nay Pă bất ngờ tuyên bố ly dị để lấy con gái Tỉnh trưởng Phú Bổn lúc bấy giờ, H’Da đành ôm gói trở về với cha mẹ ở Plei La. Bắt đầu từ đó, H’Da đã ấp ủ ý định phải làm thay đổi những luật tục cổ hủ, lạc hậu, để cuộc sống của những thân phận nhiều thiếu nữ miền đất này bớt nghiệt ngã, khốn khó vì luật tục.
Năm 1976, H’Da gặp anh Êban M’Lá, người Jrai, công tác ở Đài Truyền thanh của huyện. Trong một lần đi cơ sở, anh gặp chị. Tình yêu đến với họ tự nhiên, đơn giản. Sau một thời gian, họ thành vợ thành chồng trong niềm vui họ hàng và đồng nghiệp.
Đám cưới của H’Da và M’Lá là đám cưới làng đầu tiên theo “nếp sống mới. Xong đám cưới, M’Lá xin cho vợ vừa làm biên dịch, vừa làm phát thanh viên tiếng Jrai, khi đài huyện thiếu phát thanh viên tiếng Kinh, chị cũng nhận luôn nhiệm vụ. Thời bao cấp, anh chị sống trong cảnh khó khăn chung nhưng tình người ấm áp.
Năm 1979, huyện Krông Pa được thành lập trên cơ sở chia tách huyện Ayun Pa, chị lại theo anh về quê, tiếp tục công tác trong ngành văn hóa. Từ một phát thanh viên, chị đã được tín nhiệm giao cho công tác quản lý. Đến năm 1999, chị là Phó Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Krông Pa. Đến năm 2003, chị được trao trách nhiệm Trưởng phòng. Với một phụ nữ Jrai, phấn đấu để có được một vị trí xã hội như vậy không phải dễ dàng gì.
Cứ tưởng đã là cán bộ Nhà nước thì có thể sống thoát ly những tập quán lâu đời của dân tộc mình, nhưng không phải như vậy. Chị sống và làm việc ngay trên quê chồng, quanh chị là dòng họ nhà chồng mà nếp nghĩ truyền thống có lúc mạnh hơn cả tình cảm và tư duy hiện đại.
Năm 2002, sau một thời gian đau bệnh, chồng chị qua đời. Mặc dù lúc đó anh là Phó Chủ tịch phụ trách văn xã của huyện, dòng họ vẫn nhất quyết muốn làm ma cho anh theo phong tục Jrai, chị đã từ chối.
Nhà chồng mở hẳn một cuộc họp để… quyết định phạt vạ chị, dự họp có MTTQ huyện và cả Chánh án huyện…
Trong cuộc họp, chị H’Da bị “tuyên” đã phạm phải 16 tội trong luật tục của làng. Cứ mỗi tội phạt 1 con bò. Nếu H’Da không muốn phạt bò thì cho đền tiền. 16 con bò là 32 triệu đồng. Cuộc “xử án” diễn ra căng thẳng nhưng cuối cùng thì các “quan tòa” cũng bác bỏ cho cả 16 tội.
Tuy “trắng án” nhưng H’Da nghĩ, dù ở đâu, làm gì thì cũng không thể cắt bỏ được quan hệ quê hương, gia đình. Luật tục như cội rễ đã ăn sâu vào cuộc sống ngàn đời, không dễ một sớm một chiều mà dứt được. Và chính chị đã tuyên bố chấp nhận thi hành một phần tư “bản án”, nghĩa là sẽ đền cho nhà chồng 4 con bò… rồi chị điềm tĩnh khuyên các con phân biệt rõ luật tục với tình cảm để không mất đi quan hệ với bên nội…
Người của “đổi mới”
Được lãnh đạo và đồng nghiệp tận tình giúp đỡ, H’Da nhanh chóng trưởng thành, được kết nạp Đảng. Rồi từ khi có văn bản của Sở Văn hóa - Thông tin yêu cầu kiểm kê số lượng cồng chiêng, chị cùng anh em tỏa xuống các buôn làng. Ban ngày đồng bào đi làm vắng, chị tranh thủ ngày nghỉ hay buổi tối để đến từng gia đình. Đường sá chưa thuận tiện, nhiều buôn làng ở xa nên công việc rất vất vả.
Tuy thế, đồng bào thương nên giúp chị hết lòng. Chẳng những thống kê được trên 500 bộ cồng chiêng, trong đó có 10 bộ chiêng cổ rất quý hiếm, chị và các đồng nghiệp còn thống kê được cả các dụng cụ cổ như: Khiên, giáo, ghè, rổ úp miệng ché… lâu nay vẫn được bà con cất giữ. Chị mừng vui khi thấy số lượng chiêng ché tăng nhanh, những phong tục truyền thống tốt đẹp được khơi dậy.
Bây giờ chị không còn là Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Krông Pa. Cuộc sống chẳng có gì đáng để phàn nàn. Dẫu vậy, thỉnh thoảng nó vẫn nhói lên trong chị. Nếu không có cách mạng, không có ngày 30/4, số phận chị sẽ ra sao trong đêm dài luật tục. Chị vốn yêu văn hóa của dân tộc mình, nhưng chị cũng mong những hủ tục sẽ bớt dần rồi được xóa bỏ vĩnh viễn để mọi người, nhất là những người phụ nữ Jrai, sẽ có một cuộc sống văn minh, tốt đẹp hơn.
Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Krông Pa, Phùng Anh Kiểm chia sẻ: Chúng tôi là những lớp kế cận, thật may mắn vì được làm việc và kế thừa những thành quả công việc của chị Ksor H’Da. Chị là một người phụ nữ quả cảm, dám đứng lên chống lại những hủ tục lạc hậu của chính người dân mình. Ngoài công việc chị còn là một người phụ nữ hết lòng với gia đình. Chúng tôi học được ở chị rất nhiều điều. Và chị thật sự là một tấm gương dám dấn thân, tìm lẽ sống đã được rất nhiều người mến phục.
Tấn Ngọc
