Trong vòng một tuần nay, theo dự báo của cơ quan Khí tượng thủy văn khu vực, Nam bộ đang vào mùa nắng nóng cao điểm. Diễn biến này đang tạo ra cơn khát trên diện rộng đến nỗi cần phát đi những báo động. Hàng vạn con người từ các địa phương thuộc hạ lưu những dòng sông đang “chết” khát. Đó là thành phố Đà Nẵng, Quảng Nam, một số địa phương thuộc tỉnh Gia Lai, Phú Yên, và nhiều địa phương cục bộ thuộc các tỉnh Miền Trung -  Tây Nguyên.

Chuyện bức xúc từ dân sinh đến mức không còn là chuyện “của riêng ai”, đến mức chính quyền các địa phương, rồi Bộ, ngành liên quan phải phí tổn chi phí, thì giờ vàng ngọc (thay vì dành phục vụ xã hội) để ngồi lại tranh cãi trách nhiệm.

Nguyên nhân đem đến những tác hại xã hội khó lường đang được chỉ rõ từ việc xây dựng “ma trận” thủy điện trên các dòng Serepốk, Vu Gia, Thu Bồn, Sông Ba, Sông Hinh…

Ai cũng biết, việc quy hoạch thủy điện không đơn giản. Mọi công trình đều bắt buộc phải có các báo cáo tác động môi trường. Những báo báo này chừng như được thông qua quá dễ dàng (?) để đến hôm nay, khi mà mọi vận hành đã bắt đầu, tiền bán điện đã chảy vào túi rồi, người ta mới sực tỉnh rằng, đằng sau những con đập quay vòng tuốc-bin là những dòng sông bắt đầu… chết.

Ví như,  Sông Ba đã “chết” từ khi chiếc đập khổng lồ được xây dựng để chặn dòng tích nước làm thủy điện An Khê - Ka Nak; hoạt động của 4 nhà máy thủy điện gồm Sông Tranh 2, Đắk Mi 4, A Vương và Sông Kôn 2 ở thượng nguồn thiếu ổn định đã khiến dòng chảy trên hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn thấp hơn mức bình thường gây hạn hán trầm trọng tại Quảng Nam và Đà Nẵng.

Xa hơn là ở Tây Nguyên, phía thượng nguồn, trên địa bàn xã Nam Ka, huyện Lắk, xã Quảng Phú huyện Krông Nô tỉnh Đắk Lắk là đập thủy điện Buôn Tu Shar, kế tiếp là đập thủy điện có công suất lớn thứ hai ở Tây Nguyên - Buôn Kuốp, xuôi về hạ nguồn là đập thủy điện Drây H’Linh, và phía dưới là thủy điện Đồng Nai 3, Đồng Nai 4... đã biến những ngọn thác Drây Sáp, Drây Nur, Gia Long nằm trên dòng Sêrêpôk vốn được coi là biểu tượng hùng vĩ giữa đại ngàn Tây nguyên, nay chỉ còn thấy trên… hình ảnh.

Và những cảnh báo mới hơn từ Kon Tum, đó là công trình thủy điện thượng nguồn sông Đắk Snghé, khi mà hầm dẫn nước về hồ chứa khổng lồ 145 triệu m3, rồi đổ về sông Trà Khúc, Quảng Ngãi (thay vì phải trả lại nước cho hạ nguồn Đắk Bia). Hậu quả nhãn tiền, không phải 40km dòng Đắk Bia trơ đáy, mà là Kon Tum cũng sẽ “chết” khát như Đà Nẵng, rồi hệ sinh thái Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh biến dạng.

Cũng là cảnh báo đang tranh cãi, đó là hệ thống thủy điện Đồng Nai 6 và Đồng nai 6A từ thượng nguồn sông Đồng Nai, vì có nguy cơ đưa Vườn Quốc gia Cát Tiên của Việt Nam đến giải “Mâm xôi vàng” khi trở thành Khu dự trữ sinh quyển đầu tiên của thế giới “chết” dưới bàn tay con người (?).

Đã có người ví đập thủy điện như những nhát dao băm nát các dòng sông. Chợt nhớ, một ví von về thác Gia Long hùng vĩ của Đắk Lắk: Ngày xưa đó là một con quái vật có sức mạnh vô địch, nhưng giờ đây con quái vật này đã trúng tên của thợ săn, nó đang nằm thoi thóp thở những hơi cuối cùng trước khi ngủ yên giữa đại ngàn.

Rồi đây sẽ có những cái chết không vì chạm điện, mà vì bị điện… giật nước của những dòng sông…

            Bút Chì