Múa Xuân Phả và hồn cổ xứ Thanh ngân vang trong sắc xuân ngày Tết. Ảnh: Văn Thanh

Trải qua hàng nghìn năm gìn giữ, múa Xuân Phả không chỉ là một trò diễn dân gian độc đáo mà còn là biểu tượng văn hóa đặc sắc, phản ánh khát vọng thái bình, tinh thần hòa hiếu và niềm tự hào dân tộc của cư dân vùng đồng bằng sông Chu.

Xuân Phả- hồn thiêng đất cổ thức dậy trong nhịp trống đầu xuân

Trong không khí thiêng liêng của những ngày đầu năm mới, khi sương sớm còn bảng lảng trên cánh đồng ven sông Chu, tiếng trống trò Xuân Phả vang lên như đánh thức ký ức văn hóa ngàn đời của vùng đất cổ. Người dân xã Thọ Xuân vẫn truyền nhau câu ca: “Ăn bánh với giò không bằng xem trò làng Láng”, như một lời khẳng định về sức hấp dẫn đặc biệt của trò diễn Xuân Phả mỗi dịp Tết đến, Xuân về.

Trò Xuân Phả là một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo, bắt nguồn từ làng Xuân Phả xưa, nay thuộc xã Thọ Xuân. Theo truyền thuyết dân gian, trò diễn ra đời từ thời nhà Đinh (thế kỷ X), gắn với chiến thắng oai hùng của dân tộc và được thăng hoa mạnh mẽ vào thời Lê Sơ. Khi đất nước thái bình, các sứ thần năm phương đã về triều cống, chúc mừng chiến thắng. Hình ảnh ấy được Nhân dân sáng tạo, kết tinh thành những điệu múa mang tính biểu tượng cao, vừa trang nghiêm, vừa sinh động.

Từ đó đến nay, trải qua bao biến thiên của lịch sử, múa Xuân Phả vẫn được gìn giữ bền bỉ qua nhiều thế hệ. Không chỉ là trò diễn trong lễ hội, Xuân Phả còn là ký ức cộng đồng, là niềm tự hào của người dân Thọ Xuân, nơi mỗi bước chân múa đều chứa đựng chiều sâu văn hóa và tâm thức dân gian của cư dân lúa nước.

Trò múa Xuân Phả xuất hiện trong các lễ hội và mỗi độ Tết đến, Xuân về với sắc phục rực rỡ. Ảnh: Văn Thanh

Mỗi năm, lễ hội chính diễn ra vào mùng 9 và 10 tháng Hai âm lịch tại Nghè Xuân Phả, không gian linh thiêng gắn với sự tích trò diễn. Trong tiếng trống dồn dập, tiếng thanh la, mõ hòa quyện, các quân trò xuất hiện trong sắc phục rực rỡ, tái hiện một bức tranh sinh động về giao lưu văn hóa, về khát vọng hòa hiếu và thịnh vượng của cha ông từ ngàn xưa.

“Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống” bản trường ca múa của hòa bình và thịnh vượng

Điểm độc đáo làm nên giá trị riêng có của múa Xuân Phả chính là hệ thống 5 điệu múa chính, còn gọi là “Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống”, gồm: Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc, Hoa Lang và Tú Huần (Lục Hồn Nhung). Mỗi điệu múa đại diện cho một quốc gia giả định, mang sắc thái văn hóa, trang phục và động tác riêng biệt, nhưng hòa quyện trong một tổng thể nghệ thuật giàu tính biểu cảm.

Điệu Chiêm Thành mềm mại, uyển chuyển; Ai Lao mang dáng dấp khỏe khoắn, dứt khoát; Ngô Quốc thể hiện sự uy nghi, trang trọng; Hoa Lang phóng khoáng, sinh động; còn Tú Huần (Lục Hồn Nhung) lại tạo ấn tượng mạnh mẽ bởi nhịp điệu rộn ràng và hình tượng đặc trưng. Tất cả hợp thành một bức tranh nghệ thuật sống động về cảnh các sứ thần phương xa mang lễ vật đến triều cống, chúc mừng chiến thắng và cầu chúc quốc thái dân an.

Múa Xuân Phả chinh phục người xem bằng ngôn ngữ hình thể, nhịp trống thập thình. Ảnh: Văn Thanh

Không lời thoại, không sân khấu cầu kỳ, trò Xuân Phả chinh phục người xem bằng chính ngôn ngữ hình thể, nhịp trống thập thình và tài hoa của các quân trò. Những bước chân dứt khoát, những động tác mang tính nghi lễ kết hợp với yếu tố dân gian phóng khoáng đã tạo nên một loại hình diễn xướng vừa trang nghiêm, vừa gần gũi, đậm đà bản sắc Việt.

Trang phục của các quân trò rực rỡ sắc màu đỏ, vàng, xanh, cùng hệ thống mặt nạ được làm từ da bò, gỗ và nhiều đạo cụ đặc trưng như lốt voi, ngựa, siêu đao… tất cả góp phần tạo nên tính sân khấu đặc sắc. Mỗi chi tiết đều mang ý nghĩa biểu tượng, phản ánh tư duy nghệ thuật dân gian sâu sắc của cư dân vùng đồng bằng sông Chu.

Âm nhạc trong múa Xuân Phả cũng là yếu tố đặc biệt. Tiếng trống, thanh la, mõ vang lên theo từng nhịp điệu, khi khoan thai, khi dồn dập, dẫn dắt cảm xúc người xem đi từ trang nghiêm đến hân hoan, từ thiêng liêng đến rộn ràng. Sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố múa cung đình và múa dân gian đã tạo nên nét riêng hiếm có cho trò diễn này.

Chính bởi những giá trị độc đáo ấy, ngày 16/9/2016, múa trò Xuân Phả đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy di sản quý báu của quê hương xứ Thanh.

Di sản sống giữa đời sống đương đại

Dù đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử, múa Xuân Phả vẫn giữ nguyên sức sống bền bỉ trong đời sống văn hóa cộng đồng. Với người dân xã Thọ Xuân, trò Xuân Phả không chỉ là lễ hội, mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ, là niềm tự hào được truyền từ cha ông đến con cháu.

Những nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài truyền dạy từng động tác, từng nhịp trống cho lớp trẻ. Các quân trò, dù là nông dân, công nhân hay học sinh, khi vào mùa lễ hội đều gác lại công việc thường ngày để tập luyện, giữ gìn điệu múa cổ. Chính sự gắn bó ấy đã giúp di sản không bị mai một mà ngày càng được lan tỏa sâu rộng.

Không chỉ dừng lại ở không gian lễ hội làng, múa Xuân Phả ngày nay còn được đưa vào các chương trình văn hóa lớn của tỉnh và cả nước. Đặc biệt, trong khuôn khổ các hoạt động chào mừng Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa lần thứ XX, nhiệm kỳ 2025–2030, múa Xuân Phả vinh dự tham gia biểu diễn cùng 21 đoàn nghệ thuật đại diện cho 166 xã, phường trong tỉnh tại Quảng trường Lam Sơn, phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa.

Các trò múa Xuân Phả không có lời nhưng đầy cảm xúc, mang đến cho khán giả hình ảnh về cuộc sống thanh bình, trù phú của cư dân lúa nước xứ Thanh. Ảnh: Văn Thanh

Trong đêm diễn, ba điệu trò Tú Huần, Chiêm Thành và Hoa Lang đã được trình diễn với nhịp trống dồn dập, không lời nói nhưng đầy cảm xúc, mang đến cho khán giả hình ảnh về một cuộc sống thanh bình, trù phú của cư dân lúa nước xứ Thanh. Liên hoan không chỉ là dịp biểu diễn nghệ thuật mà còn là minh chứng cho sức mạnh văn hóa – tinh thần và khối đại đoàn kết toàn dân.

Ngày nay, múa Xuân Phả không chỉ là niềm tự hào của Nhân dân Thọ Xuân mà còn là báu vật văn hóa của tỉnh Thanh Hóa và cả nước. Trong dòng chảy hiện đại, khi nhiều loại hình văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, sự tồn tại bền bỉ của trò Xuân Phả càng khẳng định giá trị trường tồn của di sản dân tộc.

Tết đến, Xuân về trò Xuân Phả lại được múa để Nhân dân trở về cuội nguồn văn hóa ngàn đời của dân tộc. Ảnh: Văn Thanh

Mỗi độ Xuân về, giữa không gian linh thiêng của Nghè Xuân Phả, tiếng trống lại vang lên, những điệu múa cổ lại hồi sinh, đưa người xem trở về với cội nguồn văn hóa ngàn đời. Đó không chỉ là một trò diễn, mà còn là bản trường ca nghệ thuật về tinh thần yêu nước, hòa hiếu và khát vọng thái bình của dân tộc Việt.

Trong nhịp sống hôm nay, khi mùa Xuân mới lại gõ cửa từng mái nhà, trò Xuân Phả vẫn lặng lẽ tỏa sáng như một biểu tượng văn hóa sống động của xứ Thanh – nơi quá khứ và hiện tại giao hòa, nơi hồn dân tộc được gửi gắm qua từng bước múa, từng nhịp trống, để mùa Xuân không chỉ là mùa của đất trời, mà còn là mùa của ký ức, của di sản và của niềm tự hào quê hương.