Nhảy sạp của đồng bào Thái, xã miền núi Thanh Kỳ, tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Trịnh Thịnh - Văn Thanh

Tiếng khua luống gọi mùa Xuân về bản

Khi sương sớm còn bảng lảng trên triền núi, những mái nhà sàn ở thôn Thanh Sơn, xã Thanh Kỳ đã bắt đầu rộn ràng trong âm thanh quen thuộc của tiếng khua luống và cồng chiêng. Giữa khoảng sân rộng của bản, chiếc luống gỗ được đặt ngay ngắn, những người phụ nữ Thái tay cầm chày, chân đứng vững, nhịp nhàng khua xuống lòng luống. Âm thanh “cắc, cắc” vui tai xen lẫn tiếng trầm ấm vang vọng giữa núi rừng, tạo nên bản hòa âm mùa Xuân đầy sức sống.

Khua luống hay còn gọi là quánh long, vốn bắt nguồn từ nhịp giã gạo trong đời sống lao động thường ngày của người phụ nữ Thái. Từ những nhịp chày khoan thai, dồn dập nơi gian bếp sớm mai, người Thái đã sáng tạo thành một loại hình diễn xướng dân gian độc đáo, mang đậm tính cộng đồng và ý nghĩa tâm linh.

Nhảy sạp, một trong những nét văn hóa truyền thống của đồng bào Thái, xã Thanh Kỳ trong dịp Tết đến, Xuân về. Ảnh: Trịnh Thịnh - Văn Thanh

Chiếc luống thường được làm từ nửa thân cây gỗ già, khoét rỗng lòng máng dài khoảng 3m, đường kính 60 – 70cm. Khi chày khua vào thành luống, âm thanh phát ra lách cách rộn ràng; khi khua vào lòng luống, tiếng vang lại trầm sâu, ấm áp. Đôi khi, đầu chày khua vào nhau tạo nên âm thanh giòn giã, sinh động. Sự biến hóa ấy làm nên nét đặc sắc riêng có của khua luống giữa không gian đại ngàn.

Những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ năm 2026, câu lạc bộ văn nghệ truyền thống dân tộc Thái của thôn Thanh Sơn, xã Thanh Kỳ lại tất bật tập luyện. Chị Hà Thị Hoàn, chủ nhiệm câu lạc bộ cho biết: Việc thành lập câu lạc bộ từ cuối năm 2024 nhằm khơi dậy lại những giá trị văn hóa đang dần mai một.

“Chuẩn bị cho Tết, chị em trong thôn tập luyện khua luống, cồng chiêng, nhảy sạp rất sôi nổi. Nhờ vậy, bà con vui vẻ hơn, đoàn kết hơn. Những phong trào văn hóa giúp bản làng thêm gắn bó”, chị Hoàn chia sẻ.

Hoạt động văn hóa, văn nghệ ở xã Thanh Kỳ mỗi độ Tết đến, Xuân về thu hút đồng bào Thái tham gia. Ảnh: Trịnh Thịnh - Văn Thanh

Không khí luyện tập những ngày cận xuân vì thế lúc nào cũng rộn ràng. Người chỉnh lại nhịp chày, người giữ nhịp chiêng, tiếng cười xen lẫn tiếng gõ tạo nên không gian ấm áp, thân tình. Trong âm thanh ấy không chỉ có nhịp điệu mà còn có niềm tự hào, tình yêu dành cho truyền thống cha ông.

Với đồng bào Thái, khua luống không đơn thuần là tiết mục biểu diễn mà còn mang ý nghĩa cầu mùa, cầu phúc. Mỗi nhịp chày như lời gửi gắm đến đất trời, mong cho năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình ấm no.

Nhảy sạp và đánh cồng chiêng là sắc màu gắn kết ngày Tết

Nếu khua luống là âm thanh của đất thì nhảy sạp và cồng chiêng lại là sắc màu của ngày hội. Khi dàn sạp tre được xếp ngay ngắn giữa sân, trai gái trong bản chia thành hai tốp: Một bên giữ nhịp gõ theo phách 4/4, một bên bước vào nhảy múa uyển chuyển.

Những chiếc khăn piêu tung bay theo từng bước chân mềm mại. Tiếng sạp tre khép mở đều đặn hòa cùng tiếng chiêng ngân vang tạo nên bầu không khí tưng bừng, rộn rã. Không chỉ là điệu múa, nhảy sạp còn là dịp để trai gái giao duyên, để cộng đồng thêm gắn bó, sẻ chia niềm vui ngày Tết.

Khua luống, một nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Thái, xã Thanh Kỳ, tỉnh Thanh Hóa mỗi độ Tết, Xuân về. Ảnh: Trịnh Thịnh - Văn Thanh

Cồng chiêng, âm thanh thiêng liêng của núi rừng đã góp phần làm nên chiều sâu cho mỗi cuộc vui. Tiếng chiêng trầm hùng như gọi hồn bản làng, gợi nhắc về cội nguồn và những giá trị văn hóa được trao truyền qua bao thế hệ.

Chị Lương Thị Dương, một hội viên phụ nữ thôn Thanh Sơn, xã Thanh Kỳ, là lớp trẻ mới tham gia câu lạc bộ. Những ngày đầu còn bỡ ngỡ, nhưng nhờ sự hướng dẫn của các bà, các mẹ, chị dần quen với nhịp điệu truyền thống.

“Em rất vui khi được tham gia câu lạc bộ văn nghệ của thôn. Tết đến, chúng em biểu diễn khua luống, cồng chiêng, nhảy sạp để chào đón năm mới. Em muốn học thật tốt để giữ gìn nét văn hóa của dân tộc mình”, chị Dương chia sẻ.

Đánh cồng chiêng, nét đẹp văn hóa truyền thống trong ngày Tết của đồng bào Thái, xã Thanh Kỳ, tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Trịnh Thịnh - Văn Thanh

Chính sự tiếp nối ấy làm nên sức sống bền bỉ cho văn hóa truyền thống. Người lớn tuổi truyền dạy kinh nghiệm, lớp trẻ tiếp thu và sáng tạo thêm, để những điệu múa, tiếng chiêng không chỉ vang lên trong ký ức mà còn hiện diện sinh động giữa đời sống hôm nay.

Những ngày Tết ở Thanh Kỳ vì thế không chỉ có bánh chưng xanh, mâm cỗ sum vầy mà còn có tiếng chiêng, tiếng sạp, tiếng khua luống vang vọng khắp bản làng. Giữa không gian núi rừng, âm thanh ấy như bản giao hưởng mùa Xuân, làm ấm lòng người đi xa, gợi nhớ về quê hương.

Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc bảo tồn và phát huy khua luống, cồng chiêng, nhảy sạp ở Thanh Kỳ mang ý nghĩa đặc biệt. Các câu lạc bộ văn nghệ được duy trì thường xuyên, các dịp lễ, Tết trở thành cơ hội để bà con thể hiện và tự hào về bản sắc của mình.

Chị Lương Thị Dương, dân tộc Thái, hội viên Hội Phụ nữ thôn Thanh Sơn, xã Thanh Kỳ người được lựa chọn vào đội văn nghệ của thôn để biểu diễn vào những ngày hội, ngày Tết. Ảnh: Trịnh Thịnh - Văn Thanh

Mỗi độ xuân về, tiếng khua luống lại ngân lên, nhịp sạp lại rộn ràng, tiếng chiêng lại vang xa giữa núi rừng xứ Thanh. Trong những thanh âm ấy là niềm tin, là khát vọng và là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại.

Xuân ở Thanh Kỳ vì thế không chỉ đến bằng sắc đào, sắc mận, mà còn đến bằng nhịp điệu văn hóa ngàn đời – nơi hồn bản Thái vẫn ngân vang, rộn rã giữa đại ngàn.