Tục rước hòn đá vía trong lễ hội Mường Xia ở xã Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Văn Thanh

Tục gọi đá vía là nghi lễ thiêng cầu an đầu năm

Những ngày đầu Xuân, vùng đất Mường Xia như bừng tỉnh sau giấc ngủ Đông dài. Từ khắp các bản làng, từng dòng người trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu nối nhau về đền thờ Tướng quân Tư Mã Hai Đào, trung tâm của lễ hội và cũng là nơi diễn ra tục gọi đá vía đặc sắc của đồng bào Thái.

Trong làn sương mỏng của buổi sớm, tiếng khua luống vang lên trầm hùng giữa thung lũng, hòa cùng tiếng cười nói rộn rã tạo nên bức tranh Xuân ấm áp nơi miền sơn cước. Những thiếu nữ Thái duyên dáng trong váy thêu hoa văn, thắt lưng xanh, mái tóc búi gọn e ấp bên những chàng trai bản trong trang phục truyền thống, tất cả như góp thêm sắc Xuân cho ngày hội lớn của mường.

Tục rước hòn đá vía được thực hiện hằng năm vào dịp lễ hội. Ảnh: Văn Thanh

Lễ hội Mường Xia hằng năm, là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng quan trọng của đồng bào dân tộc Thái xã Quan Sơn. Từ lâu, lễ hội không chỉ của riêng một bản mường mà đã trở thành điểm hẹn văn hóa của các dân tộc Thái, Mường, Kinh ở Quan Sơn, Mường Đào (Bá Thước) quê hương Tướng quân Tư Mã Hai Đào, cùng bà con Mường Bén, Mường Xôi của nước bạn Lào.

Trong sắc Xuân rộn ràng, ai nấy đều về hội với một niềm tin chung: Gọi vía đầu năm để cầu an, cầu lộc, cầu cho bản mường yên vui, mùa màng tươi tốt.

Linh hồn của lễ hội Mường Xia chính là tục “gọi đá vía”, nghi lễ cổ truyền mang đậm tín ngưỡng của người Thái nơi đây. Theo quan niệm dân gian, hòn đá vía là nơi hội tụ linh khí của núi rừng, là biểu tượng cho sự sống, sự che chở và phúc lành đối với bản mường.

Lễ hội được đông đảo đồng bào Thái tham gia bưng lễ. Ảnh: Văn Thanh

Theo các cụ cao niên ở xã Quan Sơn, từ sáng sớm, đoàn nghi lễ trong trang phục truyền thống trang nghiêm tiến về nơi đặt hòn đá vía linh thiêng dưới chân núi Pha Dùa. Trong tiếng chiêng, tiếng trống ngân vang, các thầy mo, già làng thực hiện nghi thức gọi vía, khấn mời linh khí núi rừng, tổ tiên và thần linh trở về phù hộ cho dân bản một năm mới an lành.

Nghi thức rước đá vía không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng, mà còn mang ý nghĩa “đón vía Xuân” về với bản mường. Khi hòn đá vía được rước về đền thờ Tướng quân Tư Mã Hai Đào, người dân tin rằng linh khí thiêng đã được đánh thức, mang theo may mắn, bình yên và no đủ cho cả cộng đồng.

Trong làn khói hương nghi ngút tại lễ cúng dưới chân núi Pha Dùa, các bậc cao niên thành kính dâng lễ, khấn cầu tổ tiên, thần linh phù hộ cho mưa thuận gió hòa, lúa tốt nương xanh, gia đình hạnh phúc. Nghi lễ vừa linh thiêng, vừa thấm đẫm bản sắc văn hóa tâm linh của người Thái Mường Xia.

Đặc biệt, lễ hội còn gắn liền với việc tưởng nhớ Tướng quân Tư Mã Hai Đào, người có công lớn trong việc chống giặc ngoại xâm, trấn giữ biên cương, mang lại cuộc sống thanh bình cho đồng bào miền Tây xứ Thanh. Sau khi ông mất, Nhân dân lập đền thờ, hương khói quanh năm. Đến nay, đền thờ đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh (tháng 9/2024), trở thành điểm tựa tâm linh quan trọng của người dân địa phương.

Gìn giữ tục gọi vía và mạch nguồn văn hóa nơi biên cương

Sau phần lễ trang nghiêm là không gian hội Xuân rộn ràng, nơi tục gọi vía hòa quyện với đời sống văn hóa cộng đồng. Bãi hội dưới chân núi Pha Dùa trở thành sân chơi lớn của các trò diễn dân gian mang đậm bản sắc người Thái.

Những quả còn sặc sỡ được tung lên giữa bầu trời Xuân trong tiếng reo hò náo nhiệt, tượng trưng cho ước vọng may mắn và sinh sôi. Các trò đẩy gậy, bắn nỏ, tó má lẹ diễn ra sôi nổi, thể hiện tinh thần thượng võ và sức sống mạnh mẽ của người vùng cao.

Ở một góc khác, tiếng khặp, tiếng khua luống vang lên da diết, hòa cùng điệu múa chá, nhảy sạp uyển chuyển, làm say lòng du khách. Những giai điệu mộc mạc ấy không chỉ là nghệ thuật dân gian mà còn là “tiếng lòng” của người Thái, kể về lịch sử hình thành Mường Xia từ Mường Chu Sàn, về truyền thuyết tình yêu nơi núi Pha Dùa và những phong tục tập quán được gìn giữ qua bao đời.

Lễ rước đá vía ở lễ hội Mường Xia thu hút đông đảo đồng bào tham gia. Ảnh: Văn Thanh

Lễ hội vì thế trở thành không gian giao lưu văn hóa đặc sắc, nơi các dân tộc anh em cùng gặp gỡ, chia sẻ, gắn kết tình đoàn kết nơi vùng biên viễn. Người già, thanh niên, trẻ nhỏ đều hòa mình vào ngày hội, cùng vui Xuân, cùng gọi vía cho bản mường.

Giữa nhịp sống hiện đại, tục gọi đá vía ngày Xuân ở Mường Xia vẫn được gìn giữ nguyên vẹn như một mạch nguồn văn hóa bền bỉ. Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, nghi lễ này còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của người Thái, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, giữa hiện tại với cội nguồn.

Lễ hội Mường Xia ngày nay không còn bó hẹp trong phạm vi một bản mường mà đã trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc của miền Tây Thanh Hóa, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Quan Sơn giàu truyền thống. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để thế hệ trẻ hiểu hơn về phong tục, tín ngưỡng của dân tộc mình, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn di sản.

Trong sắc Xuân tươi mới, khi tiếng khua luống còn vang vọng giữa núi rừng và nghi lễ gọi đá vía vẫn được thực hiện trang nghiêm, lễ hội Mường Xia không chỉ là ngày hội văn hóa đầu năm mà còn là biểu tượng của niềm tin và sự gắn kết cộng đồng.

Xuân mỗi năm lại về, đá vía lại được gọi, linh khí núi rừng lại được đánh thức. Và trên mảnh đất biên viễn Mường Xia, tục gọi đá vía ngày Xuân vẫn lặng lẽ chảy qua thời gian, nâng đỡ đời sống tâm linh của đồng bào, gửi gắm ước vọng về một năm mới an lành, no ấm và bền vững nơi bản mường.