Theo dõi Báo Thanh tra trên
PGS.TS. Ngô Trí Long - Chuyên gia kinh tế (Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam)
Thứ bảy, 21/11/2026 - 06:15
(Thanh tra) - Tham nhũng có thể được che giấu dưới những quy trình công nghệ tưởng như khách quan, minh bạch và tự động. Xây dựng kinh tế số liêm chính vì thế đòi hỏi kiểm soát cả quyền lực hữu hình lẫn quyền lực ẩn sau hệ thống.
Chuyển đổi số mở ra không gian phát triển mới, đồng thời thay đổi phương thức vận hành quyền lực và phân bổ nguồn lực. Khi dữ liệu trở thành tài sản, thuật toán tham gia vào quá trình ra quyết định, giao dịch chuyển lên môi trường mạng, hành vi vụ lợi cũng có thể mang hình thức tinh vi hơn. Thách thức phòng, chống tham nhũng không chỉ là phát hiện khoản tiền bất minh mà còn phải nhận diện sự can thiệp vào dữ liệu, quy trình và công nghệ.
Tham nhũng phi truyền thống trong kinh tế số là những hành vi lợi dụng quyền lực, chức vụ, quyền quản lý dữ liệu hoặc công nghệ số để trục lợi bất chính, thông qua những phương thức mới, tinh vi và khó phát hiện hơn tham nhũng truyền thống. Ví dụ cán bộ lợi dụng quyền truy cập dữ liệu để bán thông tin; can thiệp vào phần mềm đấu thầu để ưu ái doanh nghiệp; thao túng kết quả xét duyệt trên hệ thống điện tử; hoặc thông đồng với doanh nghiệp công nghệ để trục lợi từ các dự án chuyển đổi số.
Nếu tham nhũng truyền thống thường gắn với tiền bạc, tài sản và quyền phê duyệt trực tiếp, thì tham nhũng phi truyền thống trong kinh tế số còn có thể diễn ra thông qua dữ liệu, thuật toán, phần mềm và quyền kiểm soát các nền tảng số. Điểm nguy hiểm nhất là hành vi tham nhũng có thể được che giấu dưới những quy trình công nghệ tưởng như khách quan, minh bạch và tự động.

PGS.TS. Ngô Trí Long - Chuyên gia kinh tế (Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam). Ảnh: N.T.L
Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP tăng từ 12,87% năm 2021 lên 14,02% năm 2025, tương đương khoảng 72,1 tỷ USD. Bộ Công Thương cho biết thương mại điện tử năm 2025 đạt quy mô khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5%. Những chỉ dấu ấy phản ánh sự mở rộng nhanh chóng của môi trường kinh doanh số, trong đó dòng tiền, dữ liệu và tương tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp, người dân ngày càng phụ thuộc vào hệ thống điện tử. Số hóa giúp giảm tiếp xúc trực tiếp, rút ngắn thời gian xử lý, lưu lại dấu vết giao dịch và mở rộng khả năng giám sát.
Tuy nhiên, thủ tục trực tuyến chưa bảo đảm liêm chính. Một hồ sơ có thể được phê duyệt qua mạng nhưng điều kiện xét duyệt bị cài đặt thiên lệch; một cuộc đấu thầu được công khai điện tử nhưng tiêu chí kỹ thuật đã định hướng cho một nhà cung cấp. Sự can thiệp nằm ở người quyết định quy tắc vận hành, không nhất thiết ở người bấm nút phê duyệt. Nghịch lý ở chỗ công nghệ tăng khả năng minh bạch, nhưng nếu thiếu kiểm soát, sự thiên lệch cũng có thể được thực hiện nhanh hơn và khó phát hiện hơn. Vì vậy, cần xác định ai có quyền thiết kế, sửa đổi và hưởng lợi từ những quy tắc của hệ thống.
"Tham nhũng phi truyền thống" nên được hiểu là một khái niệm phân tích, chỉ những phương thức lợi dụng quyền lực để vụ lợi trong bối cảnh công nghệ, dữ liệu và các quan hệ kinh tế số làm thay đổi cách thức thực hiện hoặc che giấu hành vi. Đây không phải một tội danh riêng trong pháp luật Việt Nam.
Theo Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, được sửa đổi, bổ sung, bản chất tham nhũng vẫn là việc người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Phân biệt này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một vụ lừa đảo trực tuyến, xâm nhập trái phép cơ sở dữ liệu hay gian lận thương mại điện tử không mặc nhiên là tham nhũng. Chỉ khi có căn cứ về chủ thể, hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn và mục đích vụ lợi, vụ việc mới được xem xét dưới góc độ tham nhũng theo pháp luật. Ngược lại, không thể vì một hành vi được thực hiện thông qua phần mềm, tài khoản trung gian hoặc tài sản số mà bỏ qua dấu hiệu lạm dụng quyền lực đằng sau nó.
Từ góc nhìn kinh tế học thể chế, rủi ro tập trung ở ba quyền: kiểm soát thông tin, đặt ra quy tắc và phân bổ lợi ích. Khi những quyền này tập trung mà thiếu giám sát độc lập, hành vi vụ lợi có thể diễn ra trước khi cơ quan thanh tra nhìn thấy kết quả.
Trước hết là thao túng dữ liệu. Người quản lý thông tin về đất đai, thuế, tài sản công hoặc đầu tư có thể lạm dụng quyền truy cập để sửa hồ sơ, tiết lộ thông tin chưa công khai hoặc tạo lợi thế bất chính. Đôi khi, chỉ cần trì hoãn hay điều chỉnh một trường dữ liệu là kết quả kinh tế đã thay đổi.
Tiếp đến là thao túng thuật toán và quy trình số. Điều kiện xét duyệt, chấm điểm, lựa chọn đối tượng thụ hưởng có thể bị thiết kế thiên lệch. Nếu người có thẩm quyền cố tình điều chỉnh các điều kiện ấy vì vụ lợi, sự phân biệt đối xử bị che dưới vẻ trung lập của phần mềm. Trách nhiệm thuộc về người sử dụng công nghệ để trục lợi, không phải bản thân thuật toán.
Thứ ba là lợi ích nhóm trong mua sắm công nghệ. Dự án phần mềm, cơ sở dữ liệu hay dịch vụ số thường khó định giá, yêu cầu kỹ thuật phức tạp. Rủi ro nảy sinh khi thông số được xây dựng "vừa khít" một nhà thầu, hợp đồng bị nâng giá, nghiệm thu thiếu thực chất hoặc cơ quan sử dụng phụ thuộc lâu dài vào một nhà cung cấp. Thất thoát có thể bắt đầu từ quyết định đầu tư sai, không chỉ từ khâu thanh toán.
Thứ tư là nhũng nhiễu chuyển từ quầy giao dịch lên môi trường trực tuyến. Nếu cán bộ cố tình làm chậm hồ sơ, yêu cầu bổ sung vô căn cứ hoặc tạo bước trung gian để người dân phải trả phí ngoài quy định, số hóa chỉ thay đổi nơi diễn ra tiêu cực. Cổng dịch vụ công không thể xem là thành công nếu người dân vẫn phải tìm "đường tắt" để giải quyết công việc.
Cuối cùng là che giấu lợi ích qua nhiều lớp giao dịch. Thanh toán điện tử, tài khoản đứng tên người khác, pháp nhân trung gian hoặc tài sản số có thể bị lợi dụng để phân tán khoản lợi bất chính. Không thể vì thế coi mọi giao dịch tài sản số là đáng ngờ. Trọng tâm xác minh phải là mối liên hệ giữa quyết định công vụ, người hưởng lợi thực sự và dòng tài sản bất minh.
Tham nhũng trong kinh tế số, nếu phát sinh, không chỉ gây thiệt hại tiền bạc. Khi xét duyệt bị thao túng, doanh nghiệp có năng lực mất cơ hội; khi dữ liệu bị sử dụng đặc quyền, nhà đầu tư thiếu bình đẳng thông tin; khi dự án công nghệ bị thổi giá, ngân sách gánh cả chi phí vận hành kém hiệu quả. Hệ quả dài hạn là méo mó cạnh tranh, giảm năng suất và xói mòn niềm tin.
Theo báo cáo 9 tháng đầu năm 2026 của ngành Thanh tra, toàn ngành đã triển khai 2.840 cuộc thanh tra, ban hành 2.473 kết luận tại 7.540 đơn vị; phát hiện vi phạm kinh tế 81.310 tỷ đồng và 5.565 ha đất, kiến nghị thu hồi 1.258 tỷ đồng và 207 ha đất. Đây là số liệu vi phạm kinh tế nói chung, không phải quy mô tham nhũng, càng không phải thống kê riêng về tham nhũng trong kinh tế số.
Những kết quả này cho thấy yêu cầu kiểm soát nguồn lực công còn rất lớn. Điểm yếu đáng lo là độ lệch giữa tốc độ giao dịch và khả năng phát hiện bất thường. Dữ liệu đấu thầu, tài sản, doanh nghiệp, ngân sách nằm ở nhiều hệ thống; nếu chỉ xem từng hồ sơ, cơ quan giám sát khó thấy quan hệ lợi ích trải qua nhiều hợp đồng. Vì thế, ngoài câu hỏi "thủ tục có đúng không?", cần hỏi "ai đặt ra thủ tục, ai hưởng lợi và chuỗi quyết định dẫn đến kết quả gì?".
Theo tôi, ưu tiên đầu tiên là kiểm soát quyền lực từ khâu thiết kế hệ thống. Nền tảng phục vụ phân bổ ngân sách, cấp phép, đấu thầu, quản lý đất đai hay tài sản công cần quy định rõ thẩm quyền đặt tiêu chí, sửa dữ liệu và phê duyệt thay đổi. Thao tác quan trọng phải được lưu vết, phân quyền và có thể kiểm tra độc lập. Không thể để cùng một chủ thể vừa xây dựng quy tắc, vừa vận hành, nghiệm thu và tự đánh giá việc tuân thủ.
Dữ liệu đấu thầu, tài sản, doanh nghiệp, ngân sách nằm ở nhiều hệ thống; nếu chỉ xem từng hồ sơ, cơ quan giám sát khó thấy quan hệ lợi ích trải qua nhiều hợp đồng. Vì thế, ngoài câu hỏi "thủ tục có đúng không?", cần hỏi "ai đặt ra thủ tục, ai hưởng lợi và chuỗi quyết định dẫn đến kết quả gì?".
PGS.TS. Ngô Trí Long
Ưu tiên thứ hai là thanh tra dựa trên rủi ro, thay cho kiểm tra dàn trải. Dữ liệu mua sắm công có thể cảnh báo nhà thầu trúng lặp lại bất thường, cạnh tranh thấp, tiêu chí thay đổi sát ngày mời thầu hoặc hợp đồng điều chỉnh nhiều lần. Cần kết hợp dấu hiệu kỹ thuật với phân tích tài chính, quan hệ sở hữu và trách nhiệm người quyết định. Cảnh báo chỉ giúp lựa chọn đối tượng xác minh, tuyệt đối không thay thế kết luận dựa trên chứng cứ và quy trình pháp luật. Báo cáo Anti-Corruption and Integrity Outlook 2026 của OECD cho biết, theo kết quả khảo sát 40 quốc gia thành viên và đối tác năm 2024, khoảng một nửa sử dụng công nghệ số để theo dõi rủi ro liêm chính trong mua sắm công; chỉ 3/40 quốc gia dùng trí tuệ nhân tạo cho mục đích này. Công nghệ chống tham nhũng còn nhiều dư địa, nhưng không thể phát huy tác dụng chỉ bằng mua phần mềm. Chất lượng dữ liệu, năng lực nhân sự và cơ chế chịu trách nhiệm mới quyết định hiệu quả.
Ưu tiên thứ ba là kiểm soát chi phí và hiệu quả đầu tư công nghệ. Thẩm định phải xét cả chi phí vòng đời, kết nối dữ liệu, khả năng thay nhà cung cấp, an toàn hệ thống và lợi ích thực tế. Cần công khai trong giới hạn pháp luật các căn cứ lựa chọn, điều chỉnh hợp đồng và kết quả nghiệm thu. Một hệ thống đã lắp đặt, đã thanh toán không đồng nghĩa ngân sách đã được sử dụng hiệu quả.
Ưu tiên thứ tư là liên thông có kiểm soát dữ liệu phục vụ xác minh xung đột lợi ích, tài sản, thu nhập. Luật Phòng, chống tham nhũng đã được sửa đổi bởi Luật số 132/2025/QH15, có hiệu lực từ 1/7/2026; Chính phủ cũng ban hành Nghị định số 164/2026/NĐ-CP về kiểm soát tài sản, thu nhập. Khi khai thác dữ liệu, phải xác định đúng thẩm quyền và tuân thủ Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Không thể nhân danh chống tham nhũng để tùy tiện tiếp cận đời tư hoặc sử dụng dữ liệu vượt mục đích pháp luật cho phép.
Ưu tiên thứ năm là trách nhiệm giải trình và giám sát xã hội. Quyết định hành chính được hỗ trợ bởi thuật toán phải có cơ chế để người bị tác động hiểu căn cứ, khiếu nại và yêu cầu xem xét lại theo pháp luật. Kênh phản ánh phải an toàn, người tố cáo được bảo vệ; báo chí và doanh nghiệp cần được tiếp cận thông tin công khai phù hợp để kiểm chứng bất thường. Công khai dữ liệu chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu dễ hiểu, có thể đối chiếu và gắn với trách nhiệm cụ thể.
Ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 64-SL thành lập Ban Thanh tra đặc biệt, đặt nền móng cho ngành Thanh tra Việt Nam. Sau 81 năm, phương thức quản trị đã thay đổi sâu sắc nhưng sứ mệnh bảo vệ kỷ cương, kiểm soát việc thực thi quyền lực và giữ gìn lợi ích của Nhà nước, Nhân dân vẫn nguyên giá trị. Luật Thanh tra số 84/2025/QH15 có hiệu lực từ 1/7/2025 là một căn cứ pháp lý về tổ chức, hoạt động thanh tra.
Năm 2026, Thanh tra Chính phủ triển khai dự án nền tảng, dữ liệu số ngành Thanh tra với sáu hợp phần, gồm cơ sở dữ liệu kiểm soát tài sản, thu nhập; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; và nền tảng công tác thanh tra. Đây là tiền đề quan trọng, nhưng hiệu quả phải đo bằng chất lượng dữ liệu, kết nối và khả năng phát hiện rủi ro, không chỉ bằng tiến độ xây dựng hệ thống.
Bên cạnh hạ tầng số, cần đội ngũ thanh tra am hiểu pháp luật, tài chính công, phân tích dữ liệu và hệ thống thông tin. Các vụ việc phức tạp có thể cần chuyên gia độc lập nhưng phải phòng ngừa xung đột lợi ích. Không phải mọi thanh tra viên đều cần trở thành kỹ sư; điều thiết yếu là biết đặt đúng câu hỏi, nhận diện bất thường và đánh giá chứng cứ điện tử. Không thể để tư duy kiểm soát lạc hậu trở thành điểm yếu của nền kinh tế đang chuyển đổi nhanh. Thanh tra phải xem xét cả kết quả lẫn quá trình hình thành quyết định; cả khoản chi sai lẫn cơ chế khiến khoản chi ấy phát sinh. Phòng ngừa từ sớm không làm giảm yêu cầu xử lý nghiêm, mà giảm khả năng thiệt hại và bảo vệ quyết định đổi mới đúng pháp luật.
Trong kỷ nguyên số, tham nhũng có thể bắt đầu không phải bằng phong bì mà bằng quyền truy cập bị lạm dụng, một tiêu chí cài đặt có chủ đích hoặc dữ liệu bị bóp méo. Xây dựng kinh tế số liêm chính vì thế đòi hỏi kiểm soát cả quyền lực hữu hình lẫn quyền lực ẩn sau hệ thống. Công nghệ chỉ thực sự phục vụ phát triển khi nguồn lực công được giám sát và những quyết định quan trọng đều có thể giải trình trước Nhân dân.
Ý kiến bình luận:
Hiện chưa có bình luận nào, hãy trở thành người đầu tiên bình luận cho bài biết này!
(Thanh tra) - Sở Y tế Hưng Yên tập trung cải cách hành chính, công khai, minh bạch hoạt động quản lý và tăng cường kiểm tra trách nhiệm người đứng đầu nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực trong ngành y tế.
Hoàng Hưng
(Thanh tra) - Tham nhũng có thể được che giấu dưới những quy trình công nghệ tưởng như khách quan, minh bạch và tự động. Xây dựng kinh tế số liêm chính vì thế đòi hỏi kiểm soát cả quyền lực hữu hình lẫn quyền lực ẩn sau hệ thống.
PGS.TS. Ngô Trí Long - Chuyên gia kinh tế (Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam)
Đăng Tân
Đăng Tân
Hoài Phương
BSR
Thanh Lương
Minh Nghĩa
Hòa Bình
Đông Hà
Thanh Lương - Thanh Hoa
TS Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, TTCP
Dương Nguyễn
Thái Hải
Nguyên Khôi