Ca khúc: Tự hào người làm báo Thanh tra

Theo dõi Báo Thanh tra trên

Thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát, sử dụng trái phép - Yêu cầu quan trọng trong hoạt động thanh tra

TS Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, TTCP

Chủ nhật, 22/11/2026 - 06:15

(Thanh tra) - Thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát hoặc sử dụng trái pháp luật không phải là mục tiêu duy nhất của thanh tra, nhưng là một trong những kết quả quan trọng, nhất là đối với các cuộc thanh tra về quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công, đầu tư, đất đai, xây dựng và các nguồn lực Nhà nước khác.

Trong hoạt động quản lý Nhà nước, thanh tra là một thiết chế có nhiều mục tiêu: xem xét, đánh giá việc chấp hành chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn; phát hiện những sơ hở, bất cập trong quản lý để kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách; phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Vì vậy, thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát hoặc sử dụng trái pháp luật không phải là mục tiêu duy nhất của thanh tra, nhưng là một trong những kết quả quan trọng, nhất là đối với các cuộc thanh tra về quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công, đầu tư, đất đai, xây dựng và các nguồn lực Nhà nước khác.

Một cuộc tọa đàm tham vấn dự thảo đề án cơ chế thu hồi tài sản không qua kết tội do Bộ Tư pháp tổ chức. Ảnh: Bảo Anh

Thực tế cho thấy, thông qua hoạt động thanh tra, nhiều sai phạm về kinh tế được phát hiện, trong đó có những khoản tiền, tài sản bị chiếm đoạt, sử dụng không đúng quy định hoặc bị thất thoát do hành vi trái pháp luật. Việc xử lý không chỉ nhằm xác định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân vi phạm mà còn phải hướng tới khôi phục tài sản, hạn chế thiệt hại và bảo vệ tốt hơn lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân có liên quan. Đây cũng là yêu cầu ngày càng được nhấn mạnh trong công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Điểm đáng chú ý trong tư duy xử lý hiện nay là xử lý nghiêm hành vi vi phạm phải đồng thời gắn với khắc phục hậu quả và thu hồi tài sản. Trong lĩnh vực kinh tế, việc phân biệt rõ giữa hành vi cố ý trục lợi với những sai phạm, rủi ro trong hoạt động quản lý, sản xuất, kinh doanh; khuyến khích chủ động khắc phục hậu quả, tự nguyện nộp lại tài sản có ý nghĩa quan trọng. Đối với tham nhũng, tiêu cực, bên cạnh việc xử lý người có hành vi vi phạm, tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt phải được truy tìm, thu hồi càng sớm càng tốt.

Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 2/6/2021 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thu hồi tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt trong các vụ án hình sự về tham nhũng, kinh tế đã đặt yêu cầu nghiên cứu cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội, đồng thời nghiên cứu bổ sung cho thanh tra, kiểm toán viên thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn việc tẩu tán tài sản và xác định rõ trách nhiệm truy nguyên, truy tìm tài sản ngay từ giai đoạn thanh tra, kiểm toán. Chỉ thị cũng nhấn mạnh việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu về đất đai, bất động sản, ngân hàng, chuyển nhượng vốn góp, cổ phần để kiểm soát tài sản, hạn chế việc tẩu tán, che giấu, hợp thức hóa tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp.

Trong bối cảnh đó, Luật Thanh tra năm 2025 đã có bước tiến đáng chú ý khi thiết lập cơ chế thu hồi tài sản ngay trong quá trình thanh tra. Theo Điều 49 Luật Thanh tra, người ra quyết định thanh tra ra quyết định thu hồi tài sản khi phát hiện đối tượng thanh tra có hành vi chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật hoặc làm thất thoát tài sản của Nhà nước mà không phải đợi kết luận thanh tra, trừ trường hợp luật có quy định khác. Luật đồng thời quy định quyết định thu hồi phải bằng văn bản, xác định rõ tài sản, căn cứ thu hồi, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan và thời gian thực hiện; người ra quyết định thu hồi có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện.

Đây là quy định có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt. Trong nhiều trường hợp, tài sản nếu không được xử lý kịp thời có thể bị chuyển dịch, thay đổi hiện trạng hoặc tiếp tục bị sử dụng, làm cho quá trình thu hồi về sau khó khăn hơn. Vì vậy, yêu cầu thu hồi tài sản không nhất thiết phải chờ đến khi toàn bộ cuộc thanh tra kết thúc không chỉ nhằm rút ngắn thời gian xử lý mà còn góp phần bảo toàn khả năng thu hồi tài sản.

Tuy nhiên, thu hồi sớm không có nghĩa là thu hồi tùy tiện. Đây là vấn đề cần được đặc biệt lưu ý bởi quyết định thu hồi tài sản có thể tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Nếu chỉ căn cứ vào một nghi vấn hoặc dấu hiệu chưa được kiểm chứng đầy đủ mà đã thu hồi tài sản thì chính hoạt động thanh tra có thể gây ra những hệ quả không mong muốn.

Vì vậy, việc Luật Thanh tra trao quyền thu hồi phải được đặt trong hệ thống các điều kiện và trình tự, thủ tục chặt chẽ. Điều 64 Nghị định số 216/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định người ra quyết định thanh tra quyết định hoặc yêu cầu, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền quyết định thu hồi ngay tài sản khi có bằng chứng, chứng cứ rõ ràng về hành vi vi phạm, hoặc đối tượng thanh tra thừa nhận hành vi vi phạm, hoặc chủ động nộp lại tài sản đã chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật.

Có thể nói, đây là một điểm rất quan trọng trong thiết kế pháp luật: Luật trao quyền, nhưng pháp luật đồng thời đặt ra ngưỡng để quyền đó được sử dụng. Không phải cứ phát hiện có dấu hiệu sai phạm là đương nhiên được thu hồi tài sản. Việc thu hồi phải dựa trên những căn cứ đủ rõ ràng hoặc trên sự thừa nhận, tự nguyện của đối tượng. Cách quy định này vừa đáp ứng yêu cầu xử lý kịp thời, vừa hạn chế nguy cơ lạm dụng quyền lực hoặc nhầm lẫn giữa dấu hiệu vi phạm với căn cứ xác định tài sản phải thu hồi.

Nghị định 216/2025/NĐ-CP cũng quy định tương đối cụ thể việc xử lý các loại tài sản sau khi thu hồi. Đối với tiền, tài sản được nộp vào tài khoản tạm giữ của cơ quan thanh tra hoặc nộp vào ngân sách Nhà nước theo quy định; đối với bất động sản, động sản, giấy tờ có giá và những loại hàng hóa có yêu cầu đặc biệt về bảo quản thì có cơ chế xử lý, quản lý tương ứng. Đối tượng thanh tra có tài sản bị thu hồi được bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp và có quyền khiếu nại quyết định thu hồi tài sản.

Như vậy, cơ chế mới đã tạo ra một công cụ pháp lý quan trọng cho hoạt động thanh tra: không nhất thiết phải chờ đến kết luận thanh tra, thậm chí không nhất thiết phải chờ đến khi một vụ việc được xử lý bằng thủ tục tố tụng hình sự, mới đặt vấn đề khôi phục tài sản trong những trường hợp pháp luật đã xác định đủ căn cứ. Điều này phù hợp với yêu cầu bảo vệ tài sản Nhà nước và nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Tuy nhiên, từ quy định pháp luật đến kết quả thu hồi trên thực tế vẫn còn một khoảng cách cần tiếp tục được quan tâm. Một cuộc thanh tra có thể phát hiện số tiền, tài sản sai phạm rất lớn, nhưng số tài sản thực tế thu hồi được phụ thuộc vào nhiều yếu tố: tài sản còn hay đã bị chuyển dịch; khả năng xác định nguồn gốc và chủ sở hữu; tình trạng pháp lý của tài sản; sự tự nguyện của người vi phạm; khả năng phối hợp giữa các cơ quan; và trong những trường hợp phức tạp, sự tham gia của các cơ quan tiến hành tố tụng, thi hành án. Vì vậy, hiệu quả thu hồi không thể chỉ được nhìn ở số tiền kiến nghị xử lý mà phải nhìn vào khả năng biến kết quả phát hiện của thanh tra thành tài sản thực tế được khôi phục.

Đây cũng là lý do cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thu hồi tài sản trong hoạt động thanh tra theo hướng vừa tăng quyền năng cần thiết, vừa tăng khả năng thực thi quyền năng đó.

Ảnh: Bảo Anh

Trước hết, cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ những biện pháp mà thanh tra có thể áp dụng hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền áp dụng để bảo toàn tài sản khi có nguy cơ bị tẩu tán. Luật Thanh tra năm 2025 đã quy định cơ chế yêu cầu tổ chức tín dụng phong tỏa tài khoản trong những trường hợp có căn cứ cho rằng đối tượng thanh tra tẩu tán tài sản hoặc không thực hiện quyết định thu hồi. Đây là một công cụ đáng chú ý, nhưng cần được vận hành chặt chẽ, đúng căn cứ và đúng thẩm quyền.

Cùng với đó, cần tăng cường khả năng truy nguyên, truy tìm tài sản. Trong điều kiện chuyển đổi số, đây có lẽ là hướng cần được đặc biệt chú trọng. Nếu hoạt động thanh tra vẫn chủ yếu dựa vào hồ sơ do đối tượng thanh tra cung cấp thì việc xác định đầy đủ tài sản và sự dịch chuyển của tài sản sẽ gặp nhiều hạn chế. Ngược lại, việc khai thác hợp pháp và có kiểm soát các cơ sở dữ liệu về đất đai, doanh nghiệp, tài sản công, thuế, ngân hàng, đăng ký tài sản, chuyển nhượng vốn... sẽ giúp cơ quan thanh tra có khả năng phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường, xác định tài sản liên quan và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để áp dụng biện pháp phù hợp.

Điều này cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp thực chất hơn giữa thanh tra, kiểm toán, cơ quan điều tra, cơ quan quản lý tài sản, đất đai, thuế, ngân hàng và thi hành án. Chỉ thị 04-CT/TW đã xác định rõ yêu cầu nâng cao trách nhiệm phối hợp của các cơ quan này, đồng thời nhấn mạnh việc truy nguyên, truy tìm, kê biên, phong tỏa tài sản cần được quan tâm ngay từ các giai đoạn kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.

Có thể thấy, pháp luật về thanh tra đang chuyển từ tư duy chỉ phát hiện và kiến nghị xử lý sai phạm sang chú trọng hơn đến khả năng khắc phục hậu quả và bảo vệ lợi ích thực tế. Nhưng điều đó không làm thay đổi bản chất của thanh tra. Thanh tra vẫn phải thực hiện đầy đủ các chức năng xem xét, đánh giá, kết luận, xử lý và kiến nghị hoàn thiện quản lý nhà nước. Thu hồi tài sản là một trong những kết quả quan trọng của quá trình đó, đặc biệt khi sai phạm liên quan đến tài sản nhà nước.

Vấn đề cốt lõi vì vậy không phải là trao cho thanh tra càng nhiều quyền thu hồi càng tốt, mà là xây dựng một cơ chế trong đó quyền đủ mạnh để hành động kịp thời, căn cứ đủ rõ để bảo đảm chính xác, thủ tục đủ chặt để ngăn ngừa tùy tiện và dữ liệu đủ đầy để nâng cao khả năng truy tìm tài sản. Khi đó, thanh tra không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra tài sản đã bị chiếm đoạt, thất thoát hoặc sử dụng trái pháp luật, mà còn có khả năng góp phần làm cho tài sản ấy được khôi phục nhanh hơn, thực chất hơn. Đây chính là một biểu hiện quan trọng của yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động thanh tra trong giai đoạn hiện nay.

Ý kiến bình luận:

Ý kiến của bạn sẽ được xét duyệt khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu.

Hiện chưa có bình luận nào, hãy trở thành người đầu tiên bình luận cho bài biết này!

Tin cùng chuyên mục

Thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát, sử dụng trái phép - Yêu cầu quan trọng trong hoạt động thanh tra

Thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát, sử dụng trái phép - Yêu cầu quan trọng trong hoạt động thanh tra

(Thanh tra) - Thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát hoặc sử dụng trái pháp luật không phải là mục tiêu duy nhất của thanh tra, nhưng là một trong những kết quả quan trọng, nhất là đối với các cuộc thanh tra về quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công, đầu tư, đất đai, xây dựng và các nguồn lực Nhà nước khác.

TS Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, TTCP

06:15 22/11/2026

Tin mới nhất

Xem thêm