Nền kinh tế Việt Nam có nhiều kênh dẫn vốn nhưng hiện nay gần như mọi nhu cầu vốn đều dồn lên hệ thống ngân hàng. Từ doanh nghiệp sản xuất, bất động sản, hạ tầng đến tiêu dùng cá nhân đều phụ thuộc chủ yếu vào tín dụng.

Trong khi đó, thị trường trái phiếu doanh nghiệp vẫn phục hồi chậm, thị trường chứng khoán chưa thực sự trở thành kênh huy động vốn dài hạn, còn hoạt động IPO (Initial Public Offering - Phát hành lần đầu ra công chúng) vẫn khá trầm lắng. Sự mất cân đối này khiến hệ thống ngân hàng phải "gánh" gần như toàn bộ nhu cầu vốn của nền kinh tế.

Trong một nền kinh tế phát triển cân bằng, vốn thường được phân bổ thông qua nhiều "đường ống". Doanh nghiệp có thể vay ngân hàng để đáp ứng nhu cầu vốn lưu động ngắn hạn; phát hành trái phiếu để đầu tư trung và dài hạn; niêm yết cổ phiếu để huy động vốn chủ sở hữu; hoặc tiếp cận các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, phần lớn các "đường ống" này đều chưa hoạt động hiệu quả, khiến gần như toàn bộ áp lực cung ứng vốn dồn lên ngành ngân hàng.

Tại cuộc họp báo thường kỳ diễn ra trong quý 1 năm nay, ông Phạm Chí Quang, Vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ cho biết tăng trưởng tín dụng cao đã nâng tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam lên mức 146%, mức cao nhất trong nhóm các nước có thu nhập trung bình thấp.

Nhiều tổ chức quốc tế đã cảnh báo về các rủi ro tiềm ẩn đối với hệ thống tài chính nếu nền kinh tế tiếp tục dựa quá nhiều vào kênh tín dụng ngân hàng, trong khi nguồn huy động của các ngân hàng chủ yếu là ngắn hạn nhưng nhu cầu vốn của nền kinh tế lại mang tính trung và dài hạn.

Nguồn huy động của các ngân hàng chủ yếu là ngắn hạn nhưng nhu cầu vốn của nền kinh tế lại mang tính trung và dài hạn. Ảnh: BIDV

Điều đáng nói là nguồn vốn của ngân hàng chủ yếu đến từ tiền gửi của người dân và doanh nghiệp, vốn có kỳ hạn ngắn. Trong khi đó, nhu cầu vay của nền kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng, bất động sản, năng lượng hay sản xuất công nghiệp lại mang tính trung và dài hạn.

Sự "lệch pha" giữa nguồn vốn ngắn hạn và nhu cầu sử dụng vốn dài hạn khiến các ngân hàng luôn phải đối mặt với áp lực quản trị thanh khoản, kỳ hạn và rủi ro lãi suất.

Không chỉ doanh nghiệp tư nhân, nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn, dự án giao thông, năng lượng tái tạo, khu công nghiệp hay nhà ở xã hội cũng chủ yếu trông chờ vào tín dụng ngân hàng.

Trong khi tại nhiều quốc gia, các dự án này thường được tài trợ bằng trái phiếu dài hạn hoặc nguồn vốn từ các quỹ đầu tư, thì tại Việt Nam, ngân hàng vẫn là "người gánh chính".

Nền kinh tế Việt Nam đang được ví von giống như một người đi trên một chân. Khi toàn bộ sức nặng dồn lên một trụ cột duy nhất, chỉ cần hệ thống ngân hàng gặp khó khăn, khả năng cung ứng vốn cho cả nền kinh tế sẽ bị ảnh hưởng ngay lập tức.

Thực tế giai đoạn cuối năm 2022 là minh chứng rõ nét. Sau khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp rơi vào khủng hoảng niềm tin, hàng loạt doanh nghiệp không thể phát hành trái phiếu mới. Gần như tất cả đều quay sang tìm kiếm tín dụng ngân hàng, khiến áp lực lên hệ thống tài chính tăng mạnh.

Ông Nguyễn Thanh Tùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank). Ảnh: VGP/Nhật Bắc

Tại hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp diễn ra ngày 18/7, ông Nguyễn Thanh Tùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Ngân hàng Vietcombank cũng đề cập đến vấn đề này. Ông Tùng cho biết, vấn đề cốt lõi là bây giờ các ngân hàng sẽ không dư dả vốn để cung ứng cho tín dụng, đặc biệt là nhu cầu cho rất nhiều dự án lớn trong thời gian tới. Do vậy, giải pháp tất yếu là phải huy động nguồn vốn từ bên ngoài.

Sự "lệch pha" giữa nguồn vốn ngắn hạn và nhu cầu sử dụng vốn dài hạn khiến các ngân hàng luôn phải đối mặt với áp lực quản trị thanh khoản, kỳ hạn và rủi ro lãi suất.

Nếu như ngân hàng đang phải "gánh" gần như toàn bộ nền kinh tế thì nguyên nhân sâu xa nằm ở việc các kênh dẫn vốn còn lại chưa phát triển tương xứng.

Sau cú sốc năm 2022, thị trường trái phiếu doanh nghiệp dù đã có dấu hiệu phục hồi nhưng vẫn hoạt động khá dè dặt.

Trong năm 2025, tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp phát hành ghi nhận đà tăng rất mạnh lên tới 35,4% nhưng cũng chỉ đạt 644,1 nghìn tỷ đồng. Trong khi đó, tổng dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế năm 2025 ghi nhận tốc độ tăng trưởng chậm hơn, “chỉ” 19,01% nhưng con số tuyệt đối lên đến 18,4 triệu tỷ đồng.

Như vậy, giá trị trái phiếu doanh nghiệp phát hành chỉ bằng 3,5% tổng dư nợ tín dụng.

Techcom Securities (TCBS) đã hâm nóng thị trường bằng phiên IPO tỷ đô. Ảnh: TCBS

Bước sang quý II, khi mà bức tranh toàn cảnh thị trường trái phiếu doanh nghiệp chưa được công bố chi tiết nhưng những nét phác họa đầu tiên đã xuất hiện khi mà trong quý II/2026, theo dữ liệu của VIS Rating, tổng giá trị phát hành sơ cấp đạt 223.000 tỷ đồng, giảm 8,5% so với cùng kỳ năm trước.

Ở thị trường chứng khoán, quy mô vốn hóa đã tăng mạnh trong nhiều năm qua, nhưng chức năng huy động vốn cho doanh nghiệp vẫn chưa thực sự nổi bật. Và có một nghịch lý đang diễn ra về dòng vốn IPO.

Trong năm 2025 và nửa đầu năm 2026, Việt Nam ghi dấu mạnh mẽ trên bản đồ IPO châu Á với hàng tỷ USD huy động được. Thế nhưng, dòng vốn này chỉ tập trung cục bộ ở vài cái tên đình đám. Phần còn lại của thị trường thì đều im lìm.

Báo cáo IPO Đông Nam Á 2025 của Deloitte cho thấy, hai đợt IPO lớn của Công ty Cổ phần Chứng khoán Kỹ Thương (Techcom Securities) huy động 525 triệu USD và Công ty Cổ phần Chứng khoán VPBank (VPBank Securities) huy động 484 triệu USD đã trở thành điểm sáng của thị trường khu vực.

Bước sang nửa đầu năm 2026, Việt Nam dẫn đầu Đông Nam Á về vốn hóa với 4 thương vụ IPO vào top 10 khu vực.

Cụ thể, Việt Nam ghi nhận 4 thương vụ IPO trong 6 tháng đầu năm, trong khi cùng kỳ năm 2025 không có thương vụ nào. Đáng chú ý, cả 4 thương vụ này đều góp mặt trong nhóm 10 thương vụ IPO lớn nhất Đông Nam Á, qua đó đưa Việt Nam trở thành quốc gia dẫn đầu khu vực về giá trị vốn hóa thị trường IPO với 6,929 tỷ USD.

Có thể thấy, thời gian qua, các thương vụ IPO đã mang về cho doanh nghiệp trong nước gần 10 tỷ USD. Thế nhưng, tổng số đơn vị nhận được lại đếm trên đầu ngón tay. Nghĩa là phần lớn các doanh nghiệp đều không được hưởng lợi từ sức nóng IPO.

Ngày 3/7/2026, Ngân hàng Nhà nước tổ chức Hội nghị sơ kết hoạt động ngân hàng 6 tháng đầu năm và triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026. Tại sự kiện, TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam đánh giá hệ thống các tổ chức tín dụng vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức, nổi bật là sự mất cân đối giữa huy động vốn và tăng trưởng tín dụng.

“Nhu cầu vốn của nền kinh tế ngày càng lớn trong khi các kênh dẫn vốn trung và dài hạn chưa phát triển tương xứng, khiến áp lực dồn lên hệ thống ngân hàng. Điều này cũng tạo sức ép đối với mặt bằng lãi suất, đòi hỏi phải hài hòa giữa mục tiêu hỗ trợ doanh nghiệp và bảo đảm an toàn tài chính của các tổ chức tín dụng”, TS. Đào Minh Tú cảnh báo.

Từ thực tiễn hoạt động của các ngân hàng, TS. Đào Minh Tú kiến nghị tiếp tục phát triển thị trường vốn để chia sẻ gánh nặng cung ứng vốn với hệ thống ngân hàng.

Ông Đào Văn Hà - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê thuộc Ngân hàng Nhà nước phát biểu tại Hội thảo do Báo Thanh tra tổ chức. Ảnh: Huy Tuấn

Còn tại Hội thảo “Khơi thông nguồn vốn cho thị trường bất động sản bền vững” do báo Thanh tra tổ chức trong sáng 22/7 tại Hà Nội, ông Đào Văn Hà - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê thuộc Ngân hàng Nhà nước đánh giá các kênh vốn dài hạn như chứng khoán, trái phiếu doanh nghiệp chưa phát triển tương xứng, khiến vốn đầu tư vào thị trường vẫn phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng.

“Phát triển thị trường trên cơ sở cân bằng và hài hòa giữa tín dụng ngân hàng với các kênh huy động vốn khác”, ông Hà lưu ý.

Vì vậy ông Hà cho rằng nhu cầu vốn trung, dài hạn của doanh nghiệp phát triển dự án cần được đáp ứng nhiều hơn thông qua thị trường trái phiếu minh bạch, các quỹ đầu tư bất động sản (REITs), thị trường chứng khoán, thu hút vốn ngoại qua hoạt động M&A dự án…

Theo các chuyên gia, để giảm gánh nặng cho hệ thống ngân hàng, Việt Nam cần thúc đẩy đồng thời nhiều giải pháp như khôi phục niềm tin trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp, nâng cao chất lượng công bố thông tin, phát triển thị trường xếp hạng tín nhiệm, đẩy nhanh cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, khuyến khích IPO và thu hút thêm các nhà đầu tư tổ chức dài hạn.

Bên cạnh đó, cần phát triển mạnh các quỹ hưu trí, quỹ đầu tư, quỹ bảo hiểm và các định chế tài chính phi ngân hàng nhằm tạo nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế.

Khi các kênh dẫn vốn này hoạt động hiệu quả, doanh nghiệp sẽ có thêm lựa chọn phù hợp với từng mục đích sử dụng vốn, thay vì chỉ tìm đến ngân hàng.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong nhiều năm tới, nhu cầu vốn chắc chắn sẽ tiếp tục gia tăng mạnh. Nếu hệ thống tài chính vẫn dựa chủ yếu vào tín dụng ngân hàng, áp lực đối với các tổ chức tín dụng sẽ ngày càng lớn và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Một nền kinh tế muốn phát triển bền vững không thể chỉ đứng trên "một chân". Muốn đi nhanh và đi xa, Việt Nam cần một cấu trúc tài chính cân bằng hơn, trong đó ngân hàng, thị trường trái phiếu, thị trường chứng khoán và các định chế đầu tư dài hạn cùng chia sẻ vai trò dẫn vốn cho nền kinh tế.

Bài 2: Hành trình đầy sóng gió của thị trường trái phiếu doanh nghiệp