(Thanh tra) - Hơn 2.000 năm hiện diện trong đời sống dân tộc, Phật giáo Việt Nam không chỉ để lại dấu ấn trong tín ngưỡng mà còn hòa vào văn hóa, đạo đức, lối sống và tinh thần cộng đồng. Bước vào kỷ nguyên mới, khi trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội, chuyển đổi số cùng những biến đổi nhanh chóng của đời sống đang đặt ra nhiều vấn đề mới, câu hỏi không chỉ là gìn giữ truyền thống, mà còn là làm thế nào để những giá trị Phật giáo tiếp tục đồng hành với con người và xã hội hôm nay.
Hơn 2.000 năm đồng hành cùng dân tộc, Phật giáo Việt Nam đang đứng trước yêu cầu thích ứng với AI, chuyển đổi số, sức khỏe tinh thần và những biến đổi của đời sống hiện đại, đồng thời tiếp tục phát huy giá trị văn hóa, đạo đức, di sản và vai trò trong cộng đồng.
Đó là vấn đề xuyên suốt tại Hội thảo khoa học “Vai trò của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, diễn ra ngày 2/11 tại Học viện Phật giáo Việt Nam ở Hà Nội, do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Ban Giáo dục Phật giáo Trung ương, Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức.
Tinh thần nhập thế, gắn đạo
Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng qua hơn hai nghìn năm, Phật giáo đã trở thành một thành tố quan trọng trong đời sống văn hóa - tinh thần Việt Nam. Từ khi du nhập, Phật giáo sớm được bản địa hóa, hòa quyện với truyền thống thờ cúng tổ tiên, lối sống trọng nghĩa, trọng tình và tinh thần gắn kết của cộng đồng người Việt.
Qua nhiều giai đoạn lịch sử, tinh thần nhập thế, gắn đạo với đời trở thành một nét riêng của Phật giáo Việt Nam. Ngôi chùa không chỉ là không gian tôn giáo mà trong nhiều thời kỳ còn gắn với đời sống làng xã, giáo dục đạo đức, gìn giữ văn hóa và kết nối cộng đồng.
Ông Phạm Tất Thắng, Uỷ viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Đảng ủy Dân vận, Mặt trận và các đoàn thể Trung ương nhấn mạnh, điều đáng quý không chỉ nằm ở những công trình hay con số, mà ở chỗ những giá trị từ bi, trí tuệ đã đi vào đời sống và được chuyển hóa thành những hoạt động cụ thể vì con người. Từ cứu trợ thiên tai, chăm lo người khó khăn đến các hoạt động an sinh, tinh thần nhập thế tiếp tục là một trong những cách Phật giáo hiện diện trong xã hội.
Tuy nhiên, bối cảnh hôm nay đã khác. Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, toàn cầu hóa đang tác động sâu sắc tới đời sống tinh thần và tôn giáo; trong khi già hóa dân số, áp lực tâm lý ở giới trẻ và các vấn đề môi trường ngày càng đòi hỏi sự chung tay của nhiều chủ thể.
GS.TS Lê Văn Lợi cũng cho rằng công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số đang làm thay đổi lối sống, nhu cầu tinh thần của con người. Điều đó đặt ra yêu cầu Phật giáo phải tìm được cách tiếp cận phù hợp hơn với thế hệ trẻ, môi trường số và những vấn đề như sức khỏe tinh thần, phát triển bao trùm hay áp lực của đời sống hiện đại.
Trong bối cảnh ấy, những giá trị như lòng nhân ái, vị tha, trách nhiệm với cộng đồng hay sự tiết chế không chỉ thuộc về đời sống tu tập. Đó cũng có thể trở thành những gợi mở cho cách con người ứng xử trong gia đình, trường học, nơi làm việc và cả trên mạng xã hội.
Hòa thượng, Tiến sĩ Thích Gia Quang nhìn tinh thần hòa hợp của Phật giáo từ góc độ rộng hơn: biết lắng nghe, tôn trọng khác biệt, cùng chia sẻ trách nhiệm và giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Những nguyên tắc này, theo ông, không chỉ giới hạn trong đời sống tôn giáo mà có thể vận dụng vào nhiều quan hệ xã hội hiện đại.
Phật giáo thích ứng môi trường số
Một trong những vấn đề thời sự được đặt ra tại hội thảo là cách Phật giáo thích ứng với môi trường số.
Theo Hòa thượng, Tiến sĩ Thích Thanh Nhiễu, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, công nghệ đang được ứng dụng trong nhiều hoạt động, từ quản trị, giáo dục, đào tạo đến truyền thông. Các cổng thông tin điện tử, hệ thống quản lý, chương trình đào tạo từ xa, livestream hay những nội dung trên YouTube, Facebook đã giúp việc kết nối với cộng đồng thuận lợi hơn, vượt qua khoảng cách địa lý.
Nhưng môi trường số cũng đặt ra những rủi ro mới.
Đã xuất hiện những tài khoản giả mạo, lợi dụng tên tuổi, hình ảnh của các chức sắc và cơ sở Phật giáo để kêu gọi chuyển tiền. Một số nội dung thuyết giảng bị cắt ghép, phát tán sai lệch. Khi công nghệ chỉnh sửa hình ảnh, video và deepfake ngày càng phổ biến, nguy cơ làm giả nội dung, gây ngộ nhận và ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng cũng gia tăng.
Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu cho rằng cần xây dựng cơ chế xác thực thông tin chính thức trên không gian số, tăng khả năng nhận diện các tài khoản giả mạo và phối hợp với cơ quan chức năng để xử lý hành vi lừa đảo, xuyên tạc.
Ở chiều ngược lại, ứng dụng công nghệ cũng đặt ra câu hỏi về giới hạn. Việc livestream nghi lễ hay đưa một số hoạt động lên ứng dụng đem lại sự thuận tiện, nhưng không thể vì thế mà đơn giản hóa hoặc làm thay đổi những giá trị văn hóa, tâm linh vốn được hình thành qua thời gian dài.
Theo Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu, thích ứng với công nghệ cần theo hướng bổ trợ cho các thực hành truyền thống, chứ không thay thế hoàn toàn hay làm biến dạng bản chất của chúng.
Khai thác tối đa sự đồng hành của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Bên cạnh chuyển đổi số, nhiều tham luận đề cập cách phát huy giá trị di sản Phật giáo trong đời sống đương đại.
GS.TSKH Vũ Minh Giang, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng trong lịch sử, chùa không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn từng là trung tâm sinh hoạt văn hóa, lưu giữ tri thức, tổ chức lễ hội và kết nối cộng đồng. Quá trình hòa nhập với tín ngưỡng bản địa cũng giúp Phật giáo trở thành một phần của văn hóa Việt Nam.
Ngày nay, hệ thống di sản vật thể và phi vật thể liên quan đến Phật giáo còn có thể trở thành nguồn lực cho nhiều lĩnh vực của công nghiệp văn hóa, từ du lịch, xuất bản, điện ảnh đến mỹ thuật, thiết kế sáng tạo và truyền thông số.
Điều quan trọng là khai thác di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa di sản. Việc phát triển du lịch văn hóa cần đi cùng bảo vệ không gian văn hóa, tính thiêng và những giá trị vốn tạo nên sức sống lâu dài của di sản.
Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, “phát huy di sản Phật giáo Việt Nam không phải là sự trở về với quá khứ”, mà là khai thác những giá trị bền vững của truyền thống để phục vụ hiện tại và tương lai.
Phật giáo cũng được nhìn nhận như một nguồn lực văn hóa mềm. Việc Việt Nam nhiều lần đăng cai Đại lễ Vesak, cùng sự hiện diện ngày càng rộng của Phật giáo Việt Nam trong giao lưu quốc tế, cho thấy những giá trị hòa bình, khoan dung, đối thoại có thể góp phần quảng bá hình ảnh một đất nước nhân văn, thân thiện và giàu bản sắc.
Đồng thời, GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh, chủ nghĩa xã hội (CNXH) là mô hình tổ chức Nhà nước rất tốt đẹp và còn mới mẻ. Vì thế, bên cạnh những quyết tâm chính trị của Đảng lãnh đạo của hệ thống tổ chức Nhà nước và cấu trúc xã hội rất quan trọng và có sự phù hợp với văn hoá truyền thống. Rất may, trong quá trình phát triển, văn hoá Việt Nam đã tiếp nhận, tiếp biến và hoà đồng cùng với Phật giáo. Trong tư tưởng giáo lý Phật giáo đến thực hành đều gần gũi với tư tưởng của CNXH. Đó là một xã hội, ở đó có cuộc sống hoà đồng, ở đó, có sự bình đẳng, có sự chăm lo cho người lao động và đặc biệt đều hướng tới một cuộc sống phồn vinh cho cả dân tộc. Do đó, Phật giáo trong kỷ nguyên mới bên cạnh phát huy tất cả những gì tốt đẹp cho dân tộc, cho đất nước, thì khai thác tối đa sự đồng hành của CNXH ở Việt Nam.
Hòa thượng, Tiến sĩ Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban Giáo dục Phật giáo Trung ương cho rằng các tham luận đã cho thấy di sản Phật giáo không chỉ là tài sản của quá khứ mà còn là nguồn lực nội sinh cho phát triển văn hóa, bồi đắp bản lĩnh và nhân cách con người Việt Nam.
Hội thảo cũng chỉ ra những vấn đề Phật giáo cần tiếp tục giải quyết như đổi mới giáo dục, đào tạo tăng ni; nâng cao năng lực quản trị; đổi mới phương thức truyền tải giáo lý, ứng dụng công nghệ số; đồng thời ngăn ngừa thương mại hóa, mê tín dị đoan và việc lợi dụng danh nghĩa Phật giáo.
Theo Hòa thượng Thích Thanh Quyết, một trong những hướng đi quan trọng là tiếp tục phát huy các giá trị đạo đức, văn hóa Phật giáo trong xây dựng con người Việt Nam, xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, thúc đẩy an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Trong kỷ nguyên mới, câu chuyện của Phật giáo Việt Nam vì thế không chỉ là gìn giữ những gì đã có. Đó còn là khả năng đưa những giá trị đã được bồi đắp qua hàng nghìn năm vào những vấn đề của hiện tại, thích ứng với sự thay đổi của xã hội mà không đánh mất bản sắc và những giá trị cốt lõi đã làm nên vị trí của Phật giáo trong đời sống dân tộ
