Thực hiện Kế hoạch số 1238/KH-TTCP về thanh tra chuyên đề công tác phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp nhà nước quản lý, Thanh tra Chính phủ đã tiến hành thanh tra tại nhiều địa phương, trong đó có Ninh Bình, Phú Thọ và Tuyên Quang.

Qua các kết luận thanh tra được công bố, những tồn tại từ khâu phê duyệt phương án, quản lý hồ sơ đến năng lực thực thi đã được nhận diện. Đây không chỉ là bài toán về hiệu quả quản lý, sử dụng tài sản công mà còn là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ lãng phí nguồn lực quốc gia.

“Nút thắt” từ độ trễ trong phê duyệt phương án

Quá trình sáp nhập các đơn vị hành chính và thực hiện chính quyền địa phương hai cấp đang đặt ra yêu cầu cấp bách về xử lý nhà, đất do các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp nhà nước quản lý. Dù vậy, tiến độ phê duyệt và triển khai phương án sắp xếp tại nhiều địa phương lại trở thành một “nút thắt” lớn, cản trở việc đưa tài sản vào khai thác hiệu quả.

Theo Thông báo Kết luận thanh tra số 855/TB-TTCP, tỉnh Phú Thọ tính đến ngày 30/6/2025, địa phương vẫn còn 641 cơ sở nhà, đất chưa được xử lý. Khối tài sản này chiếm tổng diện tích khoảng 1,097 triệu m² và hơn 206 nghìn m² diện tích sàn sử dụng, chủ yếu tọa lạc ở các vị trí đắc địa tại trung tâm hành chính các cấp.

Thực trạng này phần lớn xuất phát từ nguyên nhân thời gian phê duyệt phương án sắp xếp bị kéo dài nhiều năm; đơn cử như Phú Thọ cũ từ 2019 đến 2022, Vĩnh Phúc từ 2023 đến 2024 và Hòa Bình từ 2018 đến 2024.

Sự chậm trễ khiến nhiều cơ sở mất cơ hội khai thác, dẫn đến nguy cơ gây lãng phí hiện hữu. Điển hình, trụ sở UBND xã Y Sơn cũ, xã Đan Thượng hay Phòng khám đa khoa Xuân Áng (xã Hiền Lương) đều rơi vào cảnh chờ đợi quyết định chuyển giao để quản lý theo phương án đã duyệt.

Câu chuyện “tắc nghẽn” tương tự cũng diễn ra tại Tuyên Quang. Giai đoạn 2019 - 2025, địa phương này và tỉnh Hà Giang trước sáp nhập đã không lập phương án tổng thể sắp xếp lại và xử lý đối với tất cả các cơ sở nhà, đất trên địa bàn.

Thông báo Kết luận thanh tra số 846/TB-TTCP cho thấy, thời điểm thanh tra, vẫn còn 87 cơ sở do các cơ quan quản lý từ trước ngày 30/6/2025 chưa được phê duyệt phương án sắp xếp. Các thủ tục pháp lý quan trọng như ban hành quyết định thu hồi, điều chuyển hay giữ lại tiếp tục sử dụng đều chưa đảm bảo trình tự, thủ tục quy định.

Ngay cả tại Ninh Bình, dù chính quyền đã khẩn trương thực hiện sắp xếp, xử lý đối với 7.015 cơ sở nhà, đất sau sáp nhập, song những bất cập trong khâu quản lý vẫn hiện hữu. Cơ quan chức năng tại các tỉnh trước sáp nhập chậm thực hiện hoặc chưa thực hiện đầy đủ phương án đã được phê duyệt.

Đồng thời, trên địa bàn vẫn còn nhiều cơ sở nhà, đất chưa báo cáo kê khai, đề xuất phương án để cấp có thẩm quyền kiểm tra hiện trạng, lập và phê duyệt phương án sắp xếp lại, xử lý theo đúng quy định.

Kẽ hở lãng phí từ hồ sơ pháp lý lỏng lẻo

Bên cạnh sự chậm trễ, sự lỏng lẻo trong duy trì hồ sơ pháp lý và kiểm soát mục đích sử dụng đang tạo ra những kẽ hở lớn cho lãng phí phát sinh. Thực tế cho thấy, khi ranh giới tài sản không rõ ràng, việc quản lý đương nhiên phải đối mặt với rào cản lớn.

Kết quả xác minh 25 cơ sở nhà, đất tại 19 cơ quan thuộc tỉnh Ninh Bình cho thấy, có đến 15 cơ sở để không nhiều năm; 7 cơ sở thất lạc hồ sơ nguồn gốc và 7 cơ sở chưa thực hiện thủ tục để cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Thậm chí, có 4 cơ sở đang sử dụng không đúng mục đích và 1 cơ sở với diện tích 4.096,7m² đang trong tình trạng bị lấn chiếm.

Tình trạng thiếu chặt chẽ này cũng hiện diện tại Tuyên Quang thời kỳ trước sáp nhập, dẫn đến hệ lụy nhiều khu đất bị lấn chiếm từ lâu, chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng và cơ sở nhà không có hồ sơ pháp lý hoàn chỉnh. Các cơ quan, doanh nghiệp chưa cập nhật đầy đủ, chính xác dữ liệu vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về tài sản công; một số cơ sở khai thác, cho thuê hiệu quả thấp nhưng chưa có phương án sắp xếp, xử lý dứt điểm.

Sự thiếu vắng các biện pháp bảo vệ, duy tu cũng khiến nhiều khối tài sản công dần hoang hóa. Tại Phú Thọ, trụ sở UBND xã, cơ sở giáo dục, y tế, văn hóa cũ chưa được bảo vệ đúng mức, dẫn đến hiện tượng xuống cấp, nguy cơ thất thoát, lãng phí.

Đáng chú ý, 3 khu đất tại huyện Mê Linh (Hà Nội) do Nhà khách Văn phòng UBND tỉnh Vĩnh Phúc quản lý đã hoàn toàn bị bỏ không từ năm 2008 đến 2025. Một số đơn vị như trụ sở UBND xã Tam Cường và Vực Trường không có hồ sơ lưu trữ hay báo cáo về tình hình quản lý tài sản công.

Quá trình khai thác tài sản cũng bộc lộ sự thiếu nhạy bén, chuẩn xác trong khâu tham mưu. Tại Bệnh viện Sản Nhi Vĩnh Phúc cơ sở cũ, dù đơn vị sử dụng đề xuất trả lại đất, nhưng cơ quan chuyên môn lại tham mưu phương án “đang sử dụng làm bệnh viện dã chiến” - một hình thức hoàn toàn không có trong quy định sắp xếp lại tài sản.

Tương tự, tại Trung tâm Hoạt động Thanh thiếu nhi tỉnh Vĩnh Phúc, cơ sở hạ tầng được cho thuê, liên doanh khi chưa có đề án được cấp thẩm quyền phê duyệt.

Những sai phạm có tính chất tương tự cũng được phát hiện tại Ninh Bình khi một số đơn vị sử dụng tài sản vào mục đích kinh doanh, liên kết khi chưa được phê duyệt đề án hợp lệ.

Khoảng trống từ năng lực thực thi và công tác định giá

Lãng phí không chỉ “ẩn nấp” ở những trụ sở bỏ hoang mà còn bộc lộ rõ rệt qua các lỗ hổng về năng lực thực thi, định giá tài sản và tiến độ triển khai dự án.

Tại Tuyên Quang, khâu định giá tài sản khi thực hiện chuyển nhượng cho thấy nhiều lúng túng, thiếu sót. Trong 6 cơ sở nhà đất được thanh tra trực tiếp, có tới 2 dự án gặp hạn chế trong việc xác định giá khởi điểm. Việc chọn tài sản so sánh không tương đồng, xác định doanh thu - chi phí thiếu cơ sở, hay tính đơn giá xây dựng chưa loại trừ thuế VAT đã làm giảm tính chính xác của định giá. Một số dự án có quyết định đầu tư chưa phù hợp chủ trương, hoặc quyết định chủ trương khi chưa xác định rõ nguồn vốn thực hiện…

Tình trạng thực hiện dự án xây dựng cơ sở nhà, đất chậm, không bảo đảm tiến độ cũng diễn ra tương tự tại địa bàn tỉnh Ninh Bình.

Một trong những nguyên nhân được Đoàn thanh tra chỉ ra đó là năng lực của đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác quản lý tài sản công.

Tại Ninh Bình, biên chế tham mưu còn mỏng, thiếu kiến thức chuyên sâu về pháp luật đất đai và tài sản công. Hệ thống văn bản pháp luật thường xuyên sửa đổi nhưng chậm có hướng dẫn cụ thể, cộng hưởng với khối lượng công việc khổng lồ trong giai đoạn sáp nhập đã khiến cán bộ rơi vào thế lúng túng, quá tải…

Trong khi đó, tại Phú Thọ, việc phân cấp kiểm tra hiện trạng thiếu rõ ràng đã làm giảm sút chất lượng thẩm định. Điều này khiến nhiều phương án dù đã được duyệt nhưng rất khó triển khai thực tiễn, phải điều chỉnh nhiều lần, kéo dài thời gian và làm giảm hiệu quả khai thác.

Thêm vào đó, công tác kiểm tra, thanh tra chuyên ngành tại các địa phương chưa được tổ chức thường xuyên, dẫn đến việc không xử lý kịp thời những vi phạm ngay từ cơ sở.

Nhìn thẳng vào những tồn tại qua góc nhìn thanh tra là một động thái mang tính xây dựng, thể hiện quyết tâm chấn chỉnh kỷ cương hành chính. Việc nhận diện một cách thẳng thắn, rành mạch những hạn chế, thiếu sót chính là tiền đề cốt lõi để đánh giá đúng bản chất của sự lãng phí.

Đây là bước đi tiên quyết, là hệ quy chiếu vững chắc để thiết lập lại kỷ cương, chuẩn bị tâm thế cho những quyết sách cải tổ nhằm khơi thông khối tài sản công đồ sộ, từng bước biến những khu đất đang để hoang hóa trở thành nguồn lực mạnh mẽ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Bài 2: Từ kiến nghị thanh tra đến hoàn thiện cơ chế quản lý