YangBay theo cách gọi của người dân tộc Raglai có nghĩa là “thác trời”. Thác nằm trong khu vực buôn Y Bay. Từ Nha Trang đi theo đường đến huyện Khánh Vĩnh, còn 4km tới thị trấn thì gặp xã Sông Cầu, theo con đường rẽ trái tiếp tục đi gần 5km nữa thì đến thác. Cũng có thể đi băng qua xã Diên Thọ (đường đến Nhà máy Nước khoáng Đảnh Thạnh, con đường này gần hơn nhưng khó đi). 

YangBay được coi như là thượng nguồn của một nhánh sông từ trên cao nguyên đổ về sông Cái, Nha Trang. Thác từ trên cao, chen trong cánh rừng đại ngàn tạo ra những dốc thác khác nhau, mỗi dốc thác lại có nhiều hồ lớn nhỏ, nước trong veo, cá hồn nhiên bơi lội. Kết thúc cuộc hành trình của thác là một thác nhỏ với độ cao 10m lài dần xuống. Chân thác là một hồ nước cạn, rộng mênh mông, có thể nhìn thấy lớp cát đá bên dưới.

Truyền thuyết kể rằng, trên đỉnh Gia Kang cao khoảng 900m có rất nhiều tảng đá nhẵn và bằng phẳng. Nhà trời và trần gian rất gần nhau nên Ngọc Hoàng và các nàng tiên trên thượng giới thường xuống đây dạo chơi. Trong số tiên nữ có nàng tiên út thường tách ra, cải trang thành thôn nữ để đi vào bản làng và được ông bà Cau Phú nhận làm con nuôi.

Thời gian trôi qua, nàng đem lòng yêu chàng trai trong bản tên là Cau Sơn. Ngọc Hoàng tức giận hoá phép biến Cau Sơn thành đá. Nàng vẫn nhất quyết ở lại để canh giữ tượng chồng, hái rau, bắt cá sinh sống và nuôi con.

Ngọc Hoàng giận hạ giới vì dám giữ nàng tiên út ở lại làm dâu nên đã ra tay trừng phạt bằng cách không cho giọt nước nào rơi xuống trần gian. Vì thế, xảy ra nắng hạn, tất cả sông suối, hồ ao đều khô cạn.

Đang lúc hoang mang và thất vọng, bỗng nhiên có hai mẹ con nhà cóc xuất hiện, ngày ngày cóc mẹ cứ nhảy qua những cái hố mà các loài thú đào, vừa nhảy vừa kêu lên ai oán cho đến khi hơi tàn lực kiệt mà chết. Cóc con chờ mãi không thấy mẹ về cũng kêu khóc thảm thiết rồi chết theo.

Ngọc Hoàng rất cảm động, nước mắt chảy xuống chỗ cóc mẹ nằm tạo thành thác lớn. Chỗ cóc con nằm tạo thành thác nhỏ. Nước mưa chạm vào tượng đá Cau Sơn làm chàng sống lại và đoàn tụ với mẹ con nàng tiên út.

Để tưởng nhớ mẹ con nhà cóc và muôn loài, người đời đã đặt tên cho thác lớn là Yang Bay (thác trời), thác nhỏ là Yang Khang (con trời), và thác Ho Cho (thác mẹ). Yang Bay là thác chính, cao 80m, dài 2.000m, trong đó, Yang Bay 1 cao 20m, dài 200m với 2 hồ nhỏ và 1 hồ lớn; tiếp đến là thác Yang Bay 2. Bên cạnh đó, còn có hang Chiến Khu H1, H2, thác Hocho 1, 2, bãi đá cây đa và 2 thác nhỏ khác là Yang Khang và Hocho với dòng nước mát lạnh đổ xuống những lớp đá tung bọt trắng xóa như mây, tạo nên phong cảnh tuyệt đẹp và hữu tình. 

Đặc biệt, tại thác Hocho, du khách còn được thưởng thức và khám phá mạch nước khoáng nóng tự nhiên mà khi ngâm mình xuống sẽ cảm nhận hai luồng nước nóng, lạnh chảy song hành.

Nhưng sự hấp dẫn của thác YangBay còn ở ý tưởng chinh phục. Nhiều người đi trước đã tạo ra con đường nhô lên cao dần, phải vượt qua những mỏm đá cheo leo để đi lên đỉnh. Trên thực tế chưa ai tới được nơi cuối cùng của thác. Thường thì các bạn trẻ chỉ đến hồ hai hoặc hồ ba rồi kiếm một tảng đá bằng phẳng giữa dòng nước đang đổ về xuôi, chọn nơi nghỉ ngơi trong cuộc rong chơi.

Những người ít thích mạo hiểm thì không vượt thác mà vượt qua “hồ của thác”. Hồ nước sạch, nước chỉ lưng chừng nửa mét. Xắn quần vượt qua là bước vào thế giới của đại ngàn bờ bên kia. Nơi đó có những cây đại thụ che rợp mát, dưới bóng cây là thảm lá rụng.

Khánh Việt (Khatoco)