Khu đền tháp Mỹ Sơn được hình thành từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII, thuộc xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, là thánh địa Ấn Độ giáo của Vương quốc Chămpa. Khu vực này ghi dấu sự tập trung của vương quyền và thần quyền của người Chăm gần 1.000 năm qua, là nơi mà các vị vua mỗi khi lên ngôi đều đến làm lễ thánh tẩy, dâng hiến lễ vật và xây dựng đền tháp, cũng là cách để ghi công đức của mình. Với bề dày xây dựng và phát triển liên tục, các đền tháp thể hiện sự đa dạng các phong cách kiến trúc ở tư thế cao vút, biểu trưng cho sự vĩ đại và thanh khiết của ngọn núi Mêru, nơi cư ngụ của các vị thần và là trung tâm của vũ trụ...

Nhận thấy, những giá trị lịch sử to lớn của di tích, ngay từ năm 1985, huyện Duy Xuyên quyết định thành lập Ban quản lý di tích Mỹ Sơn. Tháng 12/1999, UNESCO đã quyết định công nhận quần thể khu đền tháp Mỹ Sơn là Di sản văn hóa thế giới. Gần 15 năm qua, khu tháp cổ Mỹ Sơn đã được các cấp chính quyền, các tổ chức trong và ngoài nước nỗ lực phối hợp bảo tồn, tôn tạo và phát huy các giá trị văn hoá, kiến trúc nghệ thuật nhằm phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học và phát triển du lịch. 

Trưởng Ban Quản lý Di tích và Du lịch Mỹ Sơn Nguyễn Công Hường, cũng là người gắn bó lâu dài nhất với Mỹ Sơn kể từ khi thành lập Ban Quản lý đến nay cho biết: “Tháng 12/2008, một sự kiện quan trọng đối với Mỹ Sơn là Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án Quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích Mỹ Sơn giai đoạn 2008 - 2020. Tổng vốn đầu tư 284 tỷ đồng, tập trung cho 10 nhóm dự án chính, tổng diện tích nằm trong phạm vi điều chỉnh lên hơn 1.158 ha đất. BQL đã tuân thủ nguyên tắc nghiêm ngặt trong công tác bảo tồn di tích là giảm đến mức thấp nhất sự can thiệp trực tiếp vào quần thể kiến trúc độc đáo này...”.  

Ngoài ra, Dự án bảo tồn Di sản thế giới Mỹ Sơn cũng được triển khai từ năm 2003. Đó là Dự án bảo tồn nhóm tháp G với kinh phí gần 1,3 triệu USD, do Chính phủ Italia tài trợ thông qua UNESCO. Trải qua quá trình miệt mài khai quật khảo cổ, thu nhặt hiện vật, trùng tu…; đã từng bước định vị lại nguyên trạng di tích. Các tháp G1, G2, G3, G4 cũng đã được phát lộ; những tường bao, tường tháp bị xê lệch được kè chống cố định. Bên cạnh đó, hơn 1.500 hiện vật khảo cổ có niên đại hơn 700 năm như mặt Kala, tai trang trí góc, rắn thần, ngỗng thần bằng đất nung, các thanh lanh tô, bệ yoni bằng sa thạch…; đã phát hiện trong quá trình trùng tu di tích và được trưng bày trong bảo tàng tại chỗ. Với những nỗ lực nhằm cứu vãn di tích Chăm - Mỹ Sơn, sự hợp tác giữa ba bên Việt Nam - Italia - UNESCO được xem là hình mẫu trùng tu các di tích Chăm tại Việt Nam, mà thành tự to lớn là khu tháp G - Mỹ Sơn đã trả lại phần nào diện mạo cổ kính ban đầu. Tổng Giám đốc UNESCO bà Irina Bokova đánh giá: “... Mỹ Sơn không chỉ là di sản văn hóa của riêng Việt Nam mà còn là giá trị quý báu của nhân loại, nên việc trùng tu di sản là trách nhiệm chung của toàn xã hội...”. 

Năm 2003, ngân sách đã đầu tư 160 tỷ đồng thảm nhựa hơn 30 km đường từ thị trấn Nam Phước đi Mỹ Sơn, tạo điều kiện giao thông thuận lợi cho du khách về chiêm ngưỡng Mỹ Sơn. Ban Quản lý nỗ lực xây dựng cảnh quan sinh thái du lịch và phục hồi đa dạng hệ động thực vật, hình thành khu du lịch sinh thái Thạch Bàn - Mỹ Sơn với diện tích hơn 1.052 ha và hiện đã đầu tư 35 tỷ đồng xây dựng hạ tầng cơ sở thu hút nhà doanh nghiệp đầu tư vào khu du lịch này. Tại đây đã xây dựng nhà trưng bày văn hóa Chăm, hệ thống thông tin liên lạc, khu vui chơi giải trí, ẩm thực... phục vụ du khách.

Công tác quảng bá du lịch Mỹ Sơn luôn được chú trọng với nhiều hoạt động  như lễ hội. Không chỉ vào mùa lễ hội, BQL còn thường xuyên tổ chức biểu diễn nghệ thuật Chăm ngay tại khu di tích, với những vũ điệu Apsara xen lẫn tiếng kèn Saranai làm ngất ngây lòng du khách.

Mới đây, dân địa phương tại khu di tích Mỹ Sơn hào hứng tham gia Dự án du lịch Homestay, thuộc dự án du lịch giảm nghèo do Chính phủ Luxembourg tài trợ, mở đường cho người dân địa phương nắm bắt cơ hội kinh doanh du lịch, thông qua việc hỗ trợ ban đầu cho các hộ dân 15 ngàn USD để xây phòng ngủ, phòng vệ sinh, lắp điều hòa, nước nóng… để đón khách. Vì thế, người nông dân quanh khu vực Mỹ Sơn vốn dĩ “chân lấm tay bùn”, không quản độ tuổi già trẻ nay đua nhau đi học tiếng Anh để làm du lịch Homestay góp phần tăng thu nhập. Người dân còn được trang bị khá kỹ về những kỹ năng, kiến thức về bấm huyệt, mát xa, chăm sóc sức khỏe, giúp du khách xả stress, thư giãn, phục hồi sức khỏe sau khi tham quan... Khoảng cách giữa du khách tây và ta khi đến với Mỹ Sơn cũng gần gũi hơn, khi họ có thể cùng người dân sở tại trồng lúa, tỉa đậu, cày bừa, câu cá..., rồi ăn ngủ qua đêm tại chính nhà dân.  

Du khách về tham quan Mỹ Sơn ngày càng nhiều hơn. Nếu những năm đầu, Mỹ Sơn đón vài chục ngàn lượt khách/năm, thì năm 2013, lượng khách tăng lên 225,5 ngàn lượt người, trong đó khách quốc tế gần 172 ngàn lượt người, tăng 8,2% so với năm trước và doanh thu đạt 20,7 tỷ đồng. 

Một tin vui cho Mỹ Sơn là trong chuyến thăm Ấn Độ mới đây của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, Chính phủ Ấn Độ đã cam kết tài trợ 3 triệu USD trong vòng 5 năm tới để hỗ trợ các chuyên gia khảo cổ, kiến trúc sư..., trong công tác trùng tu, khảo cổ khu đền tháp có một không hai này. Khu đền tháp cổ nghìn năm đã thực sự được đánh thức. Trong chớm Xuân này, khuôn mặt Chàm lại dậy sức thanh xuân!

Ngọc Phó - Hoàng Thơ