(Thanh tra) - Mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới mô hình phát triển. Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là động lực mới, mà là nền tảng để tái cấu trúc dòng vốn và nâng cao chất lượng tăng trưởng của Việt Nam.
Các chuyên gia nhấn mạnh việc xác lập mô hình phát triển dựa trên công nghệ không còn là lựa chọn khuyến khích mà là yêu cầu sống còn.
Đổi mới tập trung vào các trụ cột cốt lõi
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên đang bộc lộ những rủi ro dài hạn. Việt Nam hiện ghi nhận mức thâm hụt sức chứa sinh thái khoảng 220%, nghĩa là nhu cầu sử dụng tài nguyên đã vượt quá khả năng tái tạo của hệ sinh thái trong nước.
Theo các chuyên gia, đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế là đổi mới phương thức huy động, phân bổ, sử dụng các nguồn lực theo hướng hợp lý và hiệu quả; chuyển cách thức tăng trưởng truyền thống (dựa chủ yếu vào tăng vốn, lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên thiên nhiên) sang tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu chủ yếu dựa vào sử dụng hiệu quả nguồn lực, tiến bộ khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Trong bối cảnh hiện nay, việc thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế gắn liền với cơ cấu lại nền kinh tế là điều kiện tiên quyết để hướng tới phát triển bền vững.
Xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chủ yếu để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới quản trị quốc gia, nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia, PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng - Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội nhấn mạnh yêu cầu tập trung vào các trụ cột cốt lõi như thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược, dòng vốn.
Một vấn đề đáng chú ý, theo ông Thắng là cấu trúc dòng vốn còn “lệch pha”. Khu vực FDI tiếp tục đóng vai trò lớn trong xuất khẩu và sản xuất công nghiệp, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực hấp thụ vốn để tham gia sâu vào chuỗi giá trị. Nếu không xác lập rõ "lõi" mô hình phát triển, dòng vốn sẽ tiếp tục bị phân tán, thiếu định hướng, dẫn tới hiệu quả đầu tư thấp và khó tạo ra động lực tăng trưởng mới.
Chung nhận định, tăng trưởng trong giai đoạn mới phải dựa trên hiệu quả và năng suất, không thể mãi tiếp tục dựa vào mở rộng vốn như trước, ông Nguyễn Trung Chính - Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC, từ góc nhìn của doanh nghiệp chia sẻ, hiện nay kinh tế số và kinh tế dữ liệu nổi lên như một "đích đến" mới của dòng vốn đầu tư.
Theo ông Chính, thế giới đã công nhận dữ liệu là tài nguyên chiến lược và là yếu tố sản xuất thứ năm (bên cạnh đất đai, lao động, vốn và công nghệ). Thị trường dữ liệu toàn cầu đang tăng trưởng mạnh mẽ, dự kiến đạt 11,27 tỷ USD vào năm 2034.
“Tại Việt Nam, nền kinh tế số đạt giá trị 36 tỷ USD vào năm 2024 và đặt mục tiêu chiếm 30% GDP vào năm 2030. Việt Nam đang đứng trước thời điểm vàng để phát triển kinh tế dữ liệu, vì thế chúng ta cần sớm xây dựng cơ chế định giá và giao dịch dữ liệu, qua đó biến dữ liệu thành tài sản có thể huy động vốn, tạo ra một kênh đầu tư mới. Khi đó, dòng vốn không chỉ chảy vào sản xuất vật chất, mà còn vào các tài sản số, mở rộng không gian tăng trưởng”, ông Chính nhận định.
Tái cấu trúc dòng vốn, kích hoạt động lực mới
Áp lực tái cấu trúc càng lớn khi mục tiêu tăng trưởng trên 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030 đòi hỏi không chỉ tăng quy mô đầu tư, mà còn phải nâng cao chất lượng đầu tư. Điều này đồng nghĩa với việc chuyển dịch dòng vốn từ các lĩnh vực sử dụng nhiều tài nguyên, lao động sang các ngành có hàm lượng công nghệ và tri thức cao.
Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là đổi mới mô hình phát triển, mà còn phải thiết kế lại hệ thống dẫn vốn của nền kinh tế. Theo các chuyên gia kinh tế, mô hình phát triển mới phải được xây dựng trên nền tảng triết lý rõ ràng, từ đó định hướng dòng vốn và nguồn lực vào các lĩnh vực ưu tiên.
Nhấn mạnh yếu tố thể chế, các chuyên gia kinh tế cho rằng, cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới, đặc biệt là cơ chế thử nghiệm chính sách để giảm rủi ro cho nhà đầu tư. Khi rủi ro được kiểm soát, dòng vốn tư nhân sẽ mạnh dạn tham gia vào các lĩnh vực đổi mới sáng tạo.
Đồng thời, Việt Nam đang nằm trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế cao, với GDP tăng từ 79 tỷ USD (năm 1990) lên hơn 1,6 nghìn tỷ USD (năm 2024), kèm theo đó là áp lực không hề nhỏ lên môi trường và tài nguyên thiên nhiên.
Để công nghệ thực sự là động lực, Việt Nam cần cơ chế thuận lợi thu hút vốn đầu tư. PGS.TS Vũ Sỹ Cường (Học viện Tài chính) đề xuất cần chính sách cởi mở hơn cho khu vực tư nhân.
Cụ thể, có thể cho phép doanh nghiệp khấu trừ khoản lỗ do đầu tư khoa học - công nghệ trong 5 năm để giảm gánh nặng chi phí. Bên cạnh đó, Nhà nước cần triển khai cơ chế đồng tài trợ R&D (nghiên cứu và phát triển) cho doanh nghiệp với mức tài trợ 30-70% kinh phí. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế đặt hàng hoặc mua sản phẩm đổi mới sáng tạo để tạo thị trường đầu ra cho doanh nghiệp khởi nghiệp.
TS Nguyễn Đình Hòa (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) cho rằng, Đại hội XIV của Đảng xác lập những quyết sách bước ngoặt, đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên giai đoạn 2026-2030.
Vì thế, để tăng trưởng bền vững, mô hình truyền thống dựa trên thâm dụng lao động và tài nguyên không còn hiệu quả. Việt Nam cần đổi mới mô hình dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
