(Thanh tra) - Mặc dù trúng đấu giá hoặc được cấp phép, nhiều doanh nghiệp khai thác đá xây dựng vẫn chưa thể đưa mỏ vào vận hành do vướng mắc về diện tích công trình phụ trợ và sự xung đột giữa quy hoạch khoáng sản với quy hoạch sử dụng đất địa phương. Sự vào cuộc, đồng hành của các cơ quan quản lý và chính quyền địa phương đang từng bước tháo gỡ các "điểm nghẽn", khơi thông nguồn tài nguyên cho các siêu dự án.
Như Báo Thanh tra phản ánh, quý II/2026, UBND TPHCM đã phê duyệt kết quả trúng đấu giá quyền khai thác khoáng sản đối với 4 mỏ đá xây dựng lớn, thu về cho ngân sách Nhà nước gần 1.200 tỷ đồng. Thế nhưng, từ kết quả đấu giá đến khi được khai thác lại là một hành trình đối mặt với không ít rào cản pháp lý. Vì vậy, ngay sau khi trúng đấu giá, các doanh nghiệp đã lập tức kiến nghị lên cơ quan quản lý về những vướng mắc phát sinh thực tế.
Thực tế ghi nhận từ nhiều doanh nghiệp trên địa bàn TPHCM như Công ty Cổ phần Gạch ngói Nhị Hiệp, Công ty Cổ phần Đá Núi Nhỏ, và Công ty Cổ phần Vật liệu và Xây dựng Bình Dương, cho thấy những bất cập mang tính hệ thống.
Đại diện Công ty Cổ phần Gạch ngói Nhị Hiệp, Công ty Cổ phần Đá Núi Nhỏ và Công ty Cổ phần Vật liệu và Xây dựng Bình Dương kiến nghị, để vận hành một dự án khai thác mỏ, doanh nghiệp bắt buộc phải có diện tích ngoài ranh giấy phép (từ 6,7ha đến 10ha) để làm các công trình phụ trợ như bãi chế biến, kho bãi thành phẩm, văn phòng điều hành và hành lang an toàn. Tuy nhiên, phần diện tích phụ trợ này lại chưa được tích hợp vào giấy phép khai thác.
Bất cập lớn hơn nằm ở sự bất cập giữa quy hoạch khoáng sản và quy hoạch sử dụng đất địa phương. Tại mỏ Minh Hòa và các mỏ Tam Lập, diện tích trong ranh khai thác cũng như phần đất dự kiến làm công trình phụ trợ hiện vẫn nằm trong quy hoạch là đất ở nông thôn hoặc đất trồng cây lâu năm. Nếu không điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, doanh nghiệp không thể hoàn tất các thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất, đăng ký biến động và lập đánh giá tác động môi trường.
Ngoài ra, tại xã Phú Giáo, một tuyến đường dây điện 500kV/220kV, đi xuyên qua khu vực quy hoạch dự trữ khoáng sản rộng khoảng 130ha. Do khoảng cách an toàn điện lưới, toàn bộ diện tích mỏ đá này không thể cấp phép khai thác dẫn đến có thể gây lãng phí tài nguyên.
Trong bối cảnh TPHCM thiếu hụt nguồn đá xây dựng (nhu cầu dự báo khoảng 28 triệu m³ năm 2026 và 80 triệu m³ giai đoạn 2026 - 2030), việc điều chỉnh hướng tuyến điện ra khỏi vùng mỏ (bảo đảm khoảng cách an toàn tối thiểu 300m) là quyết định mang tính chiến lược.
Quyết định này không chỉ "giải cứu" nguồn đá khổng lồ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội mà còn bảo đảm bồi thường, hỗ trợ đầy đủ quyền lợi đất đai, cây trồng cho người dân bị ảnh hưởng bởi tuyến đường dây mới.
Nhằm tháo gỡ triệt để các "điểm nghẽn" này, cuộc họp liên ngành giữa đại diện Phòng Tài nguyên nước, khoáng sản và biển đảo (Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM), Sở Tài chính cùng các đơn vị liên quan đã đi đến thống nhất hướng xử lý cụ thể.
Đối với diện tích ngoài ranh khai thác phục vụ công trình phụ trợ, cơ quan quản lý yêu cầu các doanh nghiệp khẩn trương làm rõ quy mô, công suất chế biến và nhu cầu sử dụng đất dựa trên dự án đầu tư hoặc thiết kế cơ sở. Trên cơ sở đó, các sở, ngành sẽ phối hợp hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện thủ tục đất đai theo đúng quy định. Đối với sự lệch pha về quy hoạch, hướng xử lý được chốt là phân cấp và chủ động từ cơ sở.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp có trách nhiệm phối hợp trực tiếp với UBND cấp xã nơi có mỏ, cung cấp đầy đủ hồ sơ pháp lý và bản vẽ chi tiết. Trên cơ sở đó, UBND xã sẽ tổng hợp trình HĐND cấp xã thông qua việc điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, tạo hành lang pháp lý chuẩn chỉnh để trình cấp tỉnh phê duyệt. Tinh thần chỉ đạo xuyên suốt là tập trung tối đa nguồn lực, rút ngắn thời gian thủ tục để đưa mỏ vào hoạt động trong thời gian sớm nhất, bảo đảm nguồn cung cho các dự án trọng điểm quốc gia và TP HCM
Một ví dụ điển hình cho tư duy linh hoạt, vì cái chung trong việc giải phóng nguồn lực tài nguyên là câu chuyện điều chỉnh tuyến hạ tầng tại xã Phú Giáo, TPHCM.
Ông Vũ Hải Lý - Chủ tịch UBND xã Phú Giáo cho hay, địa phương vừa phối hợp cùng Sở Công Thương và các đơn vị liên quan tổ chức lấy ý kiến Nhân dân về việc điều chỉnh hướng tuyến của đường dây điện 500kV/220kV qua địa bàn.
Trước đây, theo thiết kế cũ, tuyến đường dây điện này chạy xuyên qua khu vực quy hoạch dự trữ khoáng sản có diện tích lên tới khoảng 130ha. Do quy định nghiêm ngặt về hành lang an toàn lưới điện cao áp, toàn bộ mỏ đá trữ lượng lớn này đã bị "đóng băng", không thể cấp phép hay đưa vào khai thác.
Bằng việc chủ động lắng nghe, khảo sát thực tế và điều chỉnh hướng tuyến đường dây điện né khu vực quy hoạch mỏ, địa phương đã tìm cách gỡ vướng cho 130ha mỏ đá. Việc này không chỉ giúp bảo vệ nguồn tài nguyên quan trọng mà còn sẵn sàng cung cấp hàng chục triệu mét khối đá cho các đại dự án trọng điểm phía Nam.
Nhìn chung, việc khơi thông nguồn cung đá xây dựng không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính hay nỗ lực của doanh nghiệp. Sự đồng hành, linh hoạt tháo gỡ từng nút thắt pháp lý, quy hoạch từ các cấp chính quyền là chìa khóa then chốt. Khi các vướng mắc được tháo gỡ, mạch nguồn tài nguyên sẽ chảy suôn sẻ, mang lại sự lạc quan đối với các công trình phía Nam bứt phá đúng tiến độ.
“Có những lần, chúng tôi trực tiếp đi cùng để hỗ trợ doanh nghiệp khai thác khoáng sản vận động các hộ dân trong vùng bị ảnh hưởng để đối thoại, tìm cách xử lý tốt nhất cho các bên. Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp nếu như việc phát triển cho cái chung và đúng quy định của pháp luật”, ông Vũ Hải Lý nói.
Khơi thông "nút thắt" đá xây dựng không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính hay nỗ lực đơn độc của doanh nghiệp. Đó là bài toán tổng hòa từ việc dự báo chính xác nhu cầu, áp dụng cơ chế đặc thù trong cấp phép và điều tiết thị trường, cho đến sự đồng hành chủ động tháo gỡ vướng mắc quy hoạch của chính quyền.
Khi các "mắt xích" pháp lý được tháo gỡ đồng bộ, "nút thắt" đá xây dựng được khơi thông sẽ tạo động lực để hệ thống hạ tầng giao thông vùng Đông Nam Bộ bứt phá đúng tiến độ, mở ra không gian phát triển mới cho toàn bộ vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
