Lực lượng Thanh tra tỉnh Thanh Hóa thực hiện công bố các quyết định thanh tra chuyên đề về các dự án khó khăn, vướng mắc. Ảnh: Văn Thanh

Thanh tra chỉ ra sai phạm không nằm ở một mắt xích

Kết quả thanh tra chuyên đề đối với 16 dự án cho thấy, hiếm có dự án nào chỉ tồn tại một loại vướng mắc. Có dự án khởi đầu từ việc quy hoạch chưa phù hợp. Có dự án vướng trong chấp thuận chủ trương đầu tư. Có dự án sai từ khâu giao đất, cho thuê đất. Nhiều dự án tiếp tục phát sinh sai phạm trong bồi thường giải phóng mặt bằng, xác định nghĩa vụ tài chính, đầu tư xây dựng, bảo vệ môi trường... Nhìn toàn bộ bức tranh, có thể thấy các sai phạm đã tạo thành một "chuỗi mắt xích", khiến quá trình xử lý trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Theo kết quả thanh tra, ở lĩnh vực quy hoạch, nhiều dự án được điều chỉnh quy hoạch chi tiết không thống nhất với quy hoạch chung đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt; có trường hợp làm thay đổi cơ cấu sử dụng đất, điều chỉnh vị trí công trình hoặc chưa thực hiện đầy đủ việc lấy ý kiến cộng đồng dân cư chịu tác động trực tiếp. Một số dự án được thỏa thuận tổng mặt bằng khi quy hoạch phân khu chưa hoàn thành, dẫn đến thiếu cơ sở pháp lý ngay từ bước đầu triển khai.

Đằng sau mỗi sai phạm về quy hoạch không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật. Đó là nền móng của toàn bộ quá trình đầu tư. Khi nền móng pháp lý đã thiếu chặt chẽ thì những vướng mắc ở các bước tiếp theo gần như là điều khó tránh khỏi.

Ông Nguyễn Văn Hùng, Trưởng phòng Nghiệp vụ 2, Thanh tra tỉnh Thanh Hóa cho rằng, trong quá trình thanh tra, đoàn thanh tra không chỉ xem xét từng văn bản riêng lẻ mà đánh giá toàn bộ quá trình hình thành và triển khai dự án.

Theo ông Hùng, nhiều dự án được triển khai qua nhiều giai đoạn, chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật khác nhau, vì vậy việc đánh giá phải đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể để xác định đúng bản chất của từng tồn tại.

"Có những sai phạm phát sinh từ việc áp dụng chưa đúng quy định pháp luật của cơ quan tham mưu; có những trường hợp nhà đầu tư cố tình không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ; cũng có những khó khăn xuất phát từ sự thay đổi của hệ thống pháp luật hoặc những vướng mắc lịch sử kéo dài nhiều năm. Thanh tra phải phân định thật rõ từng trường hợp thì kiến nghị xử lý mới bảo đảm tính khả thi", ông Hùng chia sẻ.

Không để sai phạm của quá khứ trở thành gánh nặng cho tương lai

Một trong những vấn đề nổi lên qua thanh tra là công tác quản lý đất đai. Nhiều dự án được giao đất, cho thuê đất khi chưa bảo đảm đầy đủ điều kiện pháp lý; có trường hợp giao đất sai đối tượng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất sai vị trí hoặc vượt diện tích được giao; có dự án thu hồi đất khi chưa chuẩn bị quỹ tái định cư, dẫn đến khiếu kiện kéo dài suốt nhiều năm. Những tồn tại này không chỉ tạo ra rủi ro pháp lý cho dự án mà còn tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Thanh tra cũng chỉ rõ nhiều bất cập trong việc xác định nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước. Có dự án áp dụng sai căn cứ pháp lý để tính tiền sử dụng đất; xác định sai thời điểm tính tiền thuê đất; áp dụng chưa đúng hệ số thuê đất theo quy định; trong khi một số trường hợp lại thiếu sự đôn đốc của cơ quan quản lý, khiến nghĩa vụ tài chính kéo dài nhiều năm chưa được thực hiện đầy đủ.

Dự án nối TP Thanh Hóa (cũ) đi cảng hàng không Thọ Xuân nằm trong diện khó khăn, có nguy cơ lãng phí đang được tỉnh Thanh Hóa điều chỉnh lại dự toán, đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng để tiếp tục thực hiện. Ảnh: Văn Thanh

Nếu chỉ nhìn từ góc độ doanh nghiệp, đây có thể được xem là những "nút thắt" khiến dự án không thể tiếp tục. Nhưng dưới góc độ quản lý nhà nước, đây lại là những vi phạm không thể bỏ qua. Bởi mỗi sai sót trong quản lý đất đai, tài chính đều có nguy cơ dẫn đến thất thoát tài sản công và tạo tiền lệ không tốt trong thực thi pháp luật.

Đó cũng là lý do kết luận thanh tra không chỉ kiến nghị truy thu các khoản nghĩa vụ tài chính còn thiếu, điều chỉnh lại các trường hợp giao đất, cấp giấy chứng nhận chưa đúng quy định mà còn xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và cá nhân có liên quan qua các thời kỳ.

Tháo gỡ nhưng không "xóa dấu" sai phạm

Điểm đáng chú ý của cuộc thanh tra lần này là quan điểm xử lý rất rõ ràng. Đó là tháo gỡ để dự án tiếp tục phát huy hiệu quả, chứ không phải hợp thức hóa những vi phạm đã xảy ra. Qua thanh tra, trách nhiệm được xác định không chỉ thuộc về các chủ đầu tư mà còn liên quan đến nhiều cơ quan quản lý nhà nước trong công tác tham mưu, thẩm định, cấp phép và kiểm tra.

Theo báo cáo của UBND tỉnh Thanh Hóa, trách nhiệm được xác định đối với các sở, ngành, chính quyền địa phương qua nhiều thời kỳ; đồng thời yêu cầu các chủ đầu tư chịu trách nhiệm trực tiếp về các hành vi vi phạm trật tự xây dựng, chậm đưa đất vào sử dụng, chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính và các vi phạm khác trong quá trình triển khai dự án.  Đáng chú ý, thanh tra cũng làm rõ nguyên nhân dẫn đến các tồn tại.

Dự án Khu thương mại dịch vụ tổng hợp của Công ty Nhất Phúc là một trong những dự án được Thanh tra tỉnh Thanh Hóa thực hiện thanh tra chuyên đề để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc. Ảnh: Văn Thanh

Bên cạnh những hạn chế về năng lực tài chính và quản trị của một số doanh nghiệp, còn có nguyên nhân từ công tác tham mưu thiếu đồng bộ, áp dụng chưa đúng quy định pháp luật, kiểm tra sau cấp phép chưa thường xuyên và xử lý vi phạm chưa kiên quyết.

Ngoài ra, việc hệ thống pháp luật về đất đai, đầu tư và xây dựng liên tục thay đổi qua các thời kỳ; những tồn đọng lịch sử trong giải phóng mặt bằng; tác động của đại dịch Covid-19 và việc phải điều chỉnh quy hoạch cũng là những yếu tố khách quan ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

Theo ông Nguyễn Văn Hùng, điều quan trọng nhất sau thanh tra không phải là có thêm bao nhiêu sai phạm được phát hiện, mà là từ những sai phạm đó phải chỉ ra được con đường xử lý đúng pháp luật.

"Nếu mọi sai phạm đều xử lý theo một cách thì sẽ không phản ánh đúng bản chất của từng vụ việc. Thanh tra phải làm rõ dự án nào còn khả năng khắc phục, dự án nào cần xử lý theo cơ chế đặc thù của Quốc hội, dự án nào buộc phải xử lý nghiêm theo quy định hiện hành. Mục tiêu cuối cùng là vừa bảo vệ tài sản công, vừa khơi thông nguồn lực cho phát triển", ông Hùng nhấn mạnh.

Có thể thấy, kết quả thanh tra chuyên đề lần này không chỉ là bản "kiểm kê" những tồn tại của các dự án kéo dài nhiều năm, mà còn tạo nền tảng quan trọng để tỉnh Thanh Hóa phân loại từng nhóm dự án theo đúng bản chất pháp lý. Đây cũng là tiền đề để việc áp dụng các cơ chế đặc thù theo quy định của Quốc hội được thực hiện một cách chặt chẽ, đúng đối tượng và đúng nguyên tắc.

Kỳ 3: Tháo gỡ vướng mắc trong khuôn khổ pháp luật