Nghĩa trang liệt sĩ xã Hải Thượng hôm nay khang trang, xanh mát, là nơi yên nghỉ của 1.997 liệt sĩ. Ảnh: Minh Tân

Từ những nấm mộ giữa miền cát

Tìm về Nghĩa trang liệt sĩ xã Hải Thượng (cũ), nay thuộc xã Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị nằm giữa vùng đồi cát, tôi gặp ông Hồ Văn Thành (71 tuổi) cùng vợ, bà Trần Thị Yến (70 tuổi), đang men theo con đường xuyên cánh rừng tràm, lặng lẽ đi giữa những hàng mộ, nhặt từng chiếc lá, chăm chút từng góc nhỏ.

Năm 1977, chàng trai Hồ Văn Thành lên đường nhập ngũ, biên chế vào Quân đoàn 2, tham gia chiến đấu tại chiến trường Campuchia. Sau những năm tháng chiến đấu ở chiến trường Tây Nam, đơn vị ông lại ngược ra biên giới Tây Bắc làm nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Năm 1980, ông xuất ngũ trở về quê. Nhưng những năm tháng cầm súng dường như để lại trong ông một món nợ nghĩa tình với những người đồng đội không có ngày trở về.

Ông Hồ Văn Thành thắp hương cho các liệt sĩ, những người ông đã dành gần 45 năm để chăm sóc và tưởng nhớ. Ảnh: Minh Tân

Năm 1984, vẫn là chàng trai chưa lập gia đình, ông bắt đầu nhận chăm sóc những phần mộ liệt sĩ ở phía Tây xã Hải Thượng cũ. Ngày ấy, những liệt sĩ thuộc Sư đoàn 312, Sư đoàn 320 cùng bộ đội, du kích, dân quân địa phương hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ được an táng rải rác giữa vùng cát. Những nấm mộ nhỏ bé vun lên, nhìn xa chẳng khác những đụn cát; bên cạnh là những tấm bia ghi tên tuổi, ngày hy sinh. Có tấm còn đứng, có tấm nghiêng, có cái đổ xuống. Mưa nắng, gió cát và trâu bò khiến những dấu tích ngày một hư hao.

Ông Thành đi tìm từng phần mộ, vun lại từng nấm đất, dựng từng tấm bia, phát quang cỏ và giữ lấy từng cái tên. Điều ông sợ nhất là một ngày những nấm mộ giữa miền cát không còn được nhận ra.

Ông Thành chăm chút từng phần mộ, nhặt từng cành hoa khô như một cách giữ gìn nơi yên nghỉ của đồng đội. Ảnh: Minh Tân

Năm 1991, Nghĩa trang liệt sĩ xã Hải Thượng được xây dựng tại khu vực đồi cát thôn Đại An Khê, các phần mộ trước đó được quy tập về đây. Những ngày đầu, nghĩa trang vẫn đơn sơ, cây cối thưa thớt, cát theo gió Lào tràn vào. Ông Thành tiếp tục đi từng hàng mộ, vun đất, chỉnh bia, chăm cây. Cây nào chết, ông trồng lại; cây thiếu nước, ông gánh từng xô từ bàu sen cách hàng trăm mét lên tưới. Những chuyến gánh nước giữa mùa hè cứ nối dài cho đến khi những cây non bén rễ, đứng vững trên vùng đất khô khốc.

Những tán cây xanh hôm nay được vun trồng từ những ngày nghĩa trang còn hoang sơ trên vùng đất cát. Ảnh: Minh Tân

Và trong màu xanh bình yên hôm nay vẫn có dấu chân của người cựu chiến binh năm nào. Những tán cây đang tỏa bóng xuống các phần mộ kia có những cây được ông tự tay trồng từ thuở nghĩa trang còn sơ khai. Những con đường, hàng bia hôm nay đã ngay ngắn, nhưng ký ức về những ngày ông một mình vun từng nấm mộ, dựng từng tấm bia, gánh từng xô nước từ bàu sen lên tưới cây vẫn còn nguyên trong câu chuyện của người quản trang đã gần 45 năm gắn bó với nơi này.

Một đời giữ trọn nghĩa tình

Gần 45 năm trôi qua, việc chăm sóc nghĩa trang đã trở thành một phần đời của ông. Những ngày Tết, ngày lễ lớn và nhất là tháng Bảy, ông dành nhiều thời gian dọn dẹp, nhổ cỏ, tỉa cây, chăm sóc từng phần mộ. Ngày thường, cứ vào các ngày 14, 15, 30 và mồng 1 âm lịch, ông lại đến thắp hương cho các liệt sĩ.

“Gần 45 năm nay, tôi gần như chưa bao giờ bỏ bê việc thắp hương cho các anh. Những lúc bận việc quá, tôi cũng thu xếp trước để tự mình thắp nhang; bất khả kháng thì vợ tôi thay”, ông Thành nói.

Gần nửa thế kỷ gắn bó, ông Thành thuộc từng góc nhỏ, từng hàng mộ trong nghĩa trang. Ảnh: Minh Tân

Câu chuyện về ông không chỉ nằm ở việc chăm sóc những phần mộ. Gần nửa thế kỷ gắn bó khiến ông trở thành người thuộc từng góc nhỏ của nghĩa trang. Mỗi năm, hàng chục đoàn thân nhân liệt sĩ tìm về. Có người từ rất xa, mang theo những thông tin ít ỏi về người thân. Có người chỉ nhớ tên, quê quán hoặc đơn vị.

Ông Thành lại tận tình cung cấp những gì mình biết, chỉ dẫn vị trí các phần mộ, giúp những người con, người em tìm được nơi người thân đã nằm lại sau nhiều năm xa cách. Trong 1.997 phần mộ nơi đây có 101 liệt sĩ chưa biết tên. Phần lớn các anh quê ở các tỉnh miền Bắc, nhiều nhất là Nghệ An, Hà Tĩnh. Các liệt sĩ hy sinh tại nhiều địa bàn ác liệt như “chốt thép” Long Quang, Hải Lệ, Hải Phú, Hải Trường...

Những người nằm lại đã trở thành một phần ký ức của người quản trang. Và giữa những hàng mộ ấy có một phần mộ đặc biệt với ông, đó là chị gái ruột, liệt sĩ Hồ Thị Hữu, sinh năm 1950, chiến sĩ Huyện đội Hải Lăng, hy sinh năm 1972.

Gần 45 năm gắn bó với nghĩa trang, vợ chồng ông Hồ Văn Thành vẫn đều đặn chăm sóc từng phần mộ liệt sĩ. Ảnh: Minh Tân

Người chị đã nằm lại hơn nửa thế kỷ. Người em trai trở về từ chiến trường, rồi ở lại chăm sóc chị cùng những đồng đội của chị. Có lẽ vì thế, với ông Thành, nghĩa trang chưa bao giờ chỉ là một nơi làm việc mà đó là nơi có đồng đội, có người thân và có một phần cuộc đời ông.

Gần 45 năm, ông cũng chưa bao giờ đặt nặng chuyện tiền công. Từ những khoản hỗ trợ 50.000, 70.000 rồi 90.000 đồng mỗi tháng, khoảng 8 năm nay ông nhận 250.000 đồng cho việc chăm sóc nghĩa trang. Những năm gần đây, ông được giao chăm sóc thêm Khu tưởng niệm Bà mẹ Việt Nam Anh hùng xã Hải Thượng, nơi thờ 92 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng của xã Hải Thượng cũ. Mức hỗ trợ hiện nay là 1,5 triệu đồng mỗi tháng.

Nhưng khi nói về công việc đã gắn bó gần nửa đời người, ông không nhắc đến những khoản tiền ấy. “Quyết định gắn đời mình với công việc này, tôi luôn tự nhủ là làm bằng cái tâm, cái tình với đồng chí, đồng đội. Vợ con luôn ủng hộ cũng là động lực để tôi dồn hết tâm sức với nghĩa trang, với các anh hùng liệt sĩ”, ông tâm sự.

Ông Thành thắp hương tưởng nhớ các Bà mẹ Việt Nam Anh hùng tại khu tưởng niệm. Ảnh: Minh Tân

Chiều xuống trên miền cát Hải Lăng. Nắng đã dịu, gió luồn qua những tán bàng, làm những chiếc lá khẽ lay động. Khói nhang bảng lảng giữa những hàng bia trắng. Ông Thành lại đi một vòng quanh nghĩa trang.

Gần nửa thế kỷ trước, ông trở về từ chiến trường. Những người đồng đội của ông thì nằm lại. Ông không thể đưa họ trở về, nhưng có thể giữ cho những nấm mộ không bị cát vùi, những tấm bia không thất lạc, những hàng cây được xanh và những nén hương không tắt.

Từ những nấm mộ nhỏ bé giữa miền cát đến nghĩa trang hôm nay, đã có biết bao mùa mưa nắng đi qua. Người lính năm nào giờ đã bạc tóc. Những cây xanh ông từng gánh từng xô nước từ bàu sen lên tưới đã thành những tán cây lớn. Chỉ có một điều dường như chưa đổi thay: ông vẫn trở về đây, vẫn bước giữa những hàng mộ, vẫn cúi xuống trước từng tấm bia và thắp một nén nhang cho những người đã khuất. Với Hồ Văn Thành, đó không chỉ là công việc đó là cách một người lính tiếp tục ở bên đồng đội của mình một cách lặng lẽ, nhưng bền bỉ suốt gần 45 năm.