Những cuộc chạy đua với thời gian của Đội quy tập tìm kiếm, hài cốt đồng đội hi sinh bên Lào vẫn đang được chạy đua với thời gian. Ảnh: Văn Thanh

Những khó khăn tìm các liệt sĩ là ký ức đang nhạt dần theo năm tháng

Mùa khô nào cũng vậy, khi những cánh rừng trên đất bạn Lào bớt đi những cơn mưa xối xả, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa lại khoác ba lô lên đường. Họ đi vào những cánh rừng già, vượt qua những con dốc dựng đứng, băng qua những khe suối, lần theo từng nguồn tin nhỏ nhất với hy vọng tìm được dấu tích của những người lính đã ngã xuống cách đây hơn nửa thế kỷ.

Giữa núi rừng nước bạn Lào, những người lính quy tập vẫn miệt mài tìm kiếm, cất bốc hài cốt liệt sĩ bằng tất cả lòng biết ơn và trách nhiệm. Ảnh: Văn Thanh

Nếu trước đây, khó khăn lớn nhất là địa hình hiểm trở thì hôm nay, "đối thủ" đáng sợ nhất lại chính là thời gian. Hơn 50 năm đã trôi qua kể từ ngày chiến tranh kết thúc. Những chiến hào năm xưa đã bị rừng cây phủ kín. Những hố bom giờ chỉ còn là những khoảng đất bằng phẳng. Nhiều địa danh trong hồ sơ quân đội không còn tồn tại sau quá trình thay đổi địa giới hành chính. Những người từng trực tiếp chứng kiến nơi đồng đội ngã xuống nay cũng đã bước sang tuổi xế chiều, ký ức không còn nguyên vẹn, thậm chí nhiều người đã mãi mãi mang theo những thông tin quý giá về bên kia thế giới.

Mỗi di vật được tìm thấy là một dấu tích của lịch sử, mỗi ngôi mộ được cất bốc là thêm một người con được trở về với đất mẹ. Ảnh: Văn Thanh

Thiếu tá chuyên nghiệp Triệu Duyên Hoàng, cán bộ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, chia sẻ rằng ngày nay, một cuộc tìm kiếm không còn bắt đầu bằng những tấm bản đồ rõ ràng như trước. Mỗi hành trình đều được ghép nối từ rất nhiều mảnh ghép nhỏ: Một địa danh cũ trong hồ sơ quân đội, vài dòng nhật ký, một lá thư gửi về gia đình, một ký hiệu trên bản đồ tác chiến hay đơn giản chỉ là lời kể của người dân nước bạn Lào. Tất cả đều phải được kiểm chứng nhiều lần trước khi lực lượng quy tập quyết định khảo sát thực địa.

"Cái khó nhất bây giờ không phải vượt núi hay băng rừng, mà là tìm được nguồn thông tin đủ tin cậy. Chỉ cần sai lệch một chi tiết nhỏ cũng có thể khiến cả cuộc tìm kiếm đi chệch hướng", anh nói.

Chính vì vậy, phía sau mỗi hài cốt được tìm thấy là hàng chục, thậm chí hàng trăm ngày rà soát tài liệu, đối chiếu hồ sơ, gặp gỡ nhân chứng và khảo sát hiện trường. Những khoảng lặng ấy hiếm khi xuất hiện trong các báo cáo thành tích. Nhưng đó lại là phần gian nan nhất của hành trình tìm kiếm đồng đội.

Lấy từng mẫu đất, từng di vật để sau này trả lại tên cho những liệt sĩ vô danh trên đất bạn Lào. Ảnh: Văn Thanh

Ở cuối mỗi vòng tròn đỏ là một lời hẹn trở về

Trong chiếc điện thoại của Thượng tá Lê Hữu Tuấn, Đội trưởng Đội Quy tập, luôn lưu giữ một tấm bản đồ đặc biệt. Trên đó chi chít những vòng tròn đỏ được đánh dấu cẩn thận. Ông bảo, mỗi vòng tròn là một nguồn tin chưa được kiểm chứng. Mỗi dấu đỏ cũng đồng nghĩa với một gia đình vẫn đang mòn mỏi chờ đợi.

"Trên đất bạn Lào, những người lính hôm nay vẫn miệt mài tìm kiếm để đưa các anh trở về với đất mẹ. Đời đời ghi nhớ công ơn các Anh hùng Liệt sĩ". Ảnh: Văn Thanh

Thượng tá Lê Hữu Tuấn kể: Có những bản làng nằm cheo leo giữa núi đá tỉnh Hủa Phăn (Lào), xe không thể tiếp cận. Cán bộ, chiến sĩ phải gùi trên vai hơn 30kg quân trang, lương thực và dụng cụ, lội suối, băng rừng suốt cả ngày mới tới nơi. Có chuyến khảo sát kéo dài nhiều ngày vẫn không phát hiện được dấu tích nào. Nhưng chỉ cần xuất hiện thêm một nguồn tin mới, dù rất nhỏ, họ lại lập tức lên đường. Bởi với những người lính quy tập, điều đáng sợ nhất không phải mưa rừng hay vắt núi. Điều họ lo nhất là từng nhân chứng lịch sử lần lượt ra đi. Mỗi nhân chứng mất đi cũng đồng nghĩa một phần ký ức chiến tranh vĩnh viễn biến mất.

Vì thế, mỗi chuyến công tác hôm nay thực chất là một cuộc chạy đua để giữ lại những dấu vết cuối cùng của lịch sử. Có lẽ cũng bởi vậy mà trong suốt cuộc trò chuyện với phóng viên, Thượng tá Lê Hữu Tuấn nhiều lần nhắc đến hai chữ "thời gian". "Mỗi ngày trôi qua là thêm một nguồn thông tin có nguy cơ mất đi. Chúng tôi không cho phép mình chậm lại", ông Tuấn chia sẻ.

Dẫu thời gian đã lùi xa, hành trình tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn chưa bao giờ dừng lại. Sự hy sinh của các anh mãi là biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất. Ảnh: Văn Thanh

Rồi người Đội trưởng kể về một kỷ niệm khiến cả đời làm nghề của ông không thể nào quên. Đó là lần Đội Quy tập cất bốc một ngôi mộ nằm sâu dưới lớp đất rừng của tỉnh Hủa Phăn. Sau nhiều giờ kiên nhẫn gạt từng lớp đất bằng đôi bàn tay và chiếc chổi nhỏ, trước mắt các anh hiện ra những di vật còn sót lại sau hàng chục năm.

Giữa màu đất đỏ và những mảnh tăng võng đã mục nát, vẫn còn nguyên một mái tóc đen dài cùng chiếc áo len bạc màu. Đó là hài cốt của một nữ liệt sĩ. Cả khu rừng khi ấy lặng đi. Không ai nói với ai một lời. Ai cũng hiểu, nếu không có chiến tranh, người phụ nữ ấy có lẽ đã có một mái ấm bình yên như bao người khác. Tuổi xuân của chị đã dừng lại mãi mãi giữa đại ngàn nước bạn.

Đến nay, danh tính nữ liệt sĩ ấy vẫn chưa được xác định. Nhưng với những người lính Đội Quy tập, chị chưa bao giờ là một hài cốt vô danh. Khi từng mẩu xương được nâng niu đặt vào tấm vải đỏ, đó không chỉ là một quy trình nghiệp vụ. Đó còn là sự tri ân của thế hệ hôm nay đối với những người đã hiến trọn tuổi thanh xuân cho độc lập của Tổ quốc.

Trong các cuộc tìm kiếm, Đội quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thanh Hóa luôn xác định việc tìm kiếm đồng đội là mệnh lệnh của trái tim. Ảnh: Văn Thanh

Sau mỗi lần khép lại một cuộc tìm kiếm, Thượng tá Lê Hữu Tuấn lại trải tấm bản đồ đầy những vòng tròn đỏ trước mặt. Ông hiểu, phía sau mỗi dấu đỏ không chỉ là một tọa độ. Đó còn là số phận của một con người. Là nỗi mong ngóng của một gia đình. Là món nợ nghĩa tình mà thế hệ hôm nay vẫn đang tiếp tục trả. Và cũng vì thế, câu nói ông nhắc nhiều nhất trong cuộc trò chuyện đã trở thành động lực của cả đơn vị: "Đối với chúng tôi, tìm kiếm đồng đội không chỉ là nhiệm vụ được giao. Đó là mệnh lệnh từ trái tim", ông Tuấn nói.

Không để ký ức chiến tranh chìm vào quên lãng                         

Nếu trên những cánh rừng nước bạn Lào, người lính quy tập chạy đua với thời gian để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, thì ở trong nước, một cuộc chạy đua khác cũng đang âm thầm diễn ra. Đó là hành trình gìn giữ những ký ức cuối cùng, rà soát từng hồ sơ, xác minh từng nguồn tin và ứng dụng khoa học để trả lại tên cho những người đã hy sinh.

Theo Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Thanh Hóa, mỗi thông tin, dù chỉ là lời kể của một cựu chiến binh, ký ức của một người dân hay một địa danh cũ trên bản đồ, đều có thể mở ra hy vọng đưa thêm một người lính trở về. Thực tế đã chứng minh, nhiều cuộc quy tập thành công bắt đầu từ những manh mối rất giản dị, được chắt chiu qua nhiều năm tháng.

Không để các đồng đội nằm lại nơi đất khách. Hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại nước bạn Lào là minh chứng cho đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn' của dân tộc Việt Nam. Ảnh: Văn Thanh

Cùng với việc tiếp tục tìm kiếm trên thực địa, tỉnh Thanh Hóa đang đẩy mạnh thu nhận mẫu sinh phẩm ADN, hoàn thiện cơ sở dữ liệu về liệt sĩ và kết nối thông tin giữa các ngành, địa phương. Mỗi mẫu ADN được lưu giữ không chỉ là thành tựu của khoa học, mà còn là niềm hy vọng để một ngày nào đó, những phần mộ vô danh sẽ được gọi đúng tên, giúp thân nhân khép lại nỗi chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Trên đất bạn Lào, những người lính hôm nay vẫn miệt mài tìm kiếm để đưa các anh trở về với đất mẹ. Đội quy tập tìm thấy hài cốt đồng đội và làm lễ để đưa đồng đội của mình về với đất mẹ Việt Nam. Ảnh: Văn Thanh

Theo Thượng tá Lê Hòa Hiệp, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa, thời gian là thách thức lớn nhất đối với công tác quy tập hiện nay. Mỗi nhân chứng lịch sử ra đi, mỗi địa danh bị đổi thay đều có thể làm mất đi một cơ hội tìm thấy đồng đội. Vì vậy, lực lượng làm nhiệm vụ luôn xác định phải khẩn trương, kiên trì và chính xác trong từng cuộc khảo sát.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hành trình tri ân vẫn chưa khép lại. Chừng nào vẫn còn những người lính chưa trở về với quê hương, những người làm công tác quy tập vẫn sẽ tiếp tục lên đường, lặng lẽ đi về phía những cánh rừng năm xưa. Bởi đó không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là lời hứa thiêng liêng của thế hệ hôm nay đối với những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.