Khi sương sớm bên nước bạn Lào còn chưa ngớt, Đội quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thanh Hóa đã băng rừng, lội suối để tìm kiếm thông tin các đồng đội đã hi sinh bên Lào. Ảnh: Văn Thanh

Cuộc hành quân tim đồng đội chưa có ngày kết thúc

Giữa những cánh rừng già của tỉnh Hủa Phăn (CHDCND Lào), nơi chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, vẫn còn những người lính Việt Nam nằm lại dưới lòng đất lạnh. Không ai biết chính xác các anh đang ở đâu. Chỉ còn những địa danh đã đổi tên, những cánh rừng phủ kín dấu tích chiến tranh, những tấm bản đồ quân sự ngả màu theo năm tháng và ký ức ngày một nhạt dần của những người từng đi qua cuộc chiến.

Nhưng có một điều chưa bao giờ phai nhạt. Đó là quyết tâm đưa đồng đội trở về. Vì thế, cứ mỗi mùa khô, những người lính thuộc Đội Quy tập, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa lại khoác ba lô lên đường. Không phải để bước vào một trận đánh mới, mà để tiếp tục cuộc hành quân đặc biệt nhất trong thời bình, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt những người đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Các chiến sỹ trong Đội quy tập hài cốt liệt sĩ từng ngày băng qua những cánh rừng già, làm lán trại trong rừng để tìm kiếm thông tin về những đồng đội của mình đã hi sinh bên nước bạn Lào. Ảnh: Văn Thanh

Cuộc hành quân ấy không có tiếng súng, không có chiến hào, không có khói lửa… nhưng cũng đầy gian nan. Có những chuyến đi kéo dài nhiều tháng giữa rừng sâu. Có những cuộc khảo sát vượt hàng chục kilômét đường núi chỉ để kiểm chứng một nguồn tin rất nhỏ. Có những nơi phải đào đi đào lại nhiều lần mà vẫn chưa thể tìm thấy dấu vết của đồng đội. Song chưa một ai nghĩ đến chuyện dừng lại. Đó là tâm sự của Thượng tá Lê Hữu Tuấn, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa tâm sự

“Mỗi mùa khô, cán bộ, chiến sĩ trong Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ lại bước vào một cuộc hành quân đặc biệt. Khó khăn lớn nhất không còn là núi cao hay rừng sâu, mà là thời gian. Thông tin về nơi an táng liệt sĩ ngày càng ít, nhiều nhân chứng đã cao tuổi, ký ức cũng dần phai nhạt. Vì vậy, chỉ cần có một nguồn tin, dù rất nhỏ, chúng tôi đều nhanh chóng lên đường để kiểm chứng, với mong muốn sớm đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với đất mẹ", Thượng tá Lê Hữu Tuấn lo lắng.

Theo Thượng tá Tuấn, nhiều nguồn tin quý giá không đến từ những hồ sơ lưu trữ mà từ chính sự tin yêu của người dân các bộ tộc Lào. Trong mỗi mùa khô, ngoài nhiệm vụ tìm kiếm, cán bộ, chiến sĩ còn phải thực hiện tốt công tác dân vận như khám bệnh, giúp người dân Lào vệ sinh bản làng, hỗ trợ những gia đình khó khăn, giúp đồng bào khám chữa bệnh… Khi người dân tin mình, họ mới sẵn sàng kể lại những ký ức được lưu giữ hàng chục năm và chỉ cho chúng tôi những nơi nghi có mộ liệt sĩ.

Những bữa cơm tối trong rừng sâu của các thành viên trong Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ với mong muốn sớm tìm thấy đồng đội đã hi sinh bên nước bạn Lào. Ảnh: Văn Thanh

“Những thông tin từ các bộ tộc Lào là rất quý giá, bởi đối với những người lính hôm nay, còn một hài cốt liệt sĩ chưa được trở về với quê hương thì cuộc hành trình vẫn chưa thể khép lại. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt được Đảng, Nhà nước xác định trong nhiều năm qua khi công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ luôn được coi là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, chưa có ngày kết thúc, thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa" của dân tộc”, Thượng tá Lê Hữu Tuấn nói.

Chiến dịch 500 ngày đêm với phương châm 5 rõ

Mùa khô 2025-2026 mở ra một giai đoạn mới khi cả nước triển khai cao điểm “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027).

Từ chủ trương của Trung ương, Thanh Hóa nhanh chóng cụ thể hóa bằng chương trình hành động với quyết tâm huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị tham gia vào hành trình tri ân đặc biệt này. Ban Chỉ đạo quy tập và tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tỉnh Thanh Hóa được kiện toàn; chương trình hoạt động giai đoạn 2026-2030 được ban hành; kế hoạch triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm được xây dựng theo phương châm "6 rõ": Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian và rõ kết quả.

Những phút nghỉ ngơi hiếm hoi trong rừng của các thành viên trong Đội quy tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Văn Thanh

Đằng sau những văn bản ấy không đơn thuần là yêu cầu về tổ chức thực hiện. Đó còn là sự khẳng định rằng, đất nước chưa bao giờ quên những người đã ngã xuống. Đó cũng là lời hứa của thế hệ hôm nay với những người đã hiến trọn tuổi xuân cho độc lập dân tộc.

Theo Trung tá Trịnh Minh Tuấn, Trợ lý Ban Chinh sách, phòng Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa, mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy không chỉ là kết quả của một cuộc tìm kiếm, mà còn là sự hoàn thành trách nhiệm thiêng liêng đối với lịch sử. Đối với các thành viên trong Đội quy tập, chúng tôi, đây không chỉ là nhiệm vụ của người lính. Mỗi chuyến đi đều mang theo lòng biết ơn sâu sắc đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Còn một liệt sĩ chưa trở về thì hành trình ấy vẫn chưa thể kết thúc. Những lời chia sẻ ấy mộc mạc, nhưng cũng đủ để lý giải vì sao suốt nhiều năm qua, Đội Quy tập vẫn lặng lẽ nối dài những cuộc hành quân không có tiếng súng.

Đi ngược thời gian tìm đồng đội

Ít ai biết rằng, để tìm được một phần mộ liệt sĩ, phía sau đó có khi là hàng tháng, thậm chí hàng năm chuẩn bị. Ngay từ đầu mùa khô, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa đã kiện toàn Đội Quy tập với 32 cán bộ, quân nhân chuyên nghiệp; tổ chức thành hai mũi công tác làm nhiệm vụ trên địa bàn 10 huyện của tỉnh Hủa Phăn (Lào). Nhưng hành trang quan trọng nhất của họ không phải là máy định vị hay dụng cụ khảo sát. Đó là những tập hồ sơ đã sờn gáy. Những tấm bản đồ quân sự cũ. Những dòng nhật ký còn sót lại. Và cả những ký ức đã nhuốm màu thời gian của các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân bản địa.

Một chút nghỉ ngơi trên đường tìm kiếm hài cốt các đồng đội hi sinh bên Lào của Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Văn Thanh

“Có nguồn tin chỉ là vài dòng ghi chép ngắn ngủi. Có nguồn tin chỉ là một địa danh cũ không còn trên bản đồ. Có nguồn tin chỉ là lời kể mơ hồ của một cụ già người Lào từng chứng kiến bộ đội Việt Nam chiến đấu cách đây hơn nửa thế kỷ. Tất cả đều được nâng niu như những "đầu mối vàng". Bởi những người lính làm nhiệm vụ hiểu rằng, biết đâu chỉ từ một ký ức rất nhỏ ấy sẽ mở ra cơ hội đưa thêm một đồng đội trở về”, Thượng tá Lê Hữu Tuấn nói.

Theo thống kê, không chỉ đi tìm mộ liệt sĩ, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập còn khám bệnh, cấp phát thuốc miễn phí cho gần 1.800 lượt người dân Lào; tặng hàng nghìn bộ quần áo, nhu yếu phẩm; giúp bà con sửa chữa nhà cửa, vệ sinh bản làng. Những việc làm nghĩa tình ấy không nằm ngoài nhiệm vụ. Đó là cách những người lính Việt Nam gìn giữ và bồi đắp tình đoàn kết đặc biệt Việt Nam - Lào. Cũng từ sự gắn bó ấy, nhiều người dân địa phương đã chủ động cung cấp thêm thông tin về những khu vực nghi có mộ liệt sĩ, giúp mở ra nhiều hướng khảo sát mới.

Và trong những chuyến nằm đất, ăn cơm tối cùng rừng già, kết quả những hài cốt các đồng đội đã được tìm thấy. Ảnh: Văn Thanh

Ông Đỗ Văn Mười, Trưởng phòng Người có công, Sở Nội vụ tỉnh Thanh Hóa cho biết: Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy không chỉ là kết quả của công tác chuyên môn. Phía sau mỗi cuộc trở về là một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm. Có người mẹ không kịp đón con. Có người vợ giữ tấm giấy báo tử suốt cả cuộc đời. Có những người con chỉ biết cha qua một tấm ảnh cũ. Vì vậy, mỗi kết quả tìm kiếm đều mang ý nghĩa nhân văn rất lớn.

Những lời chia sẻ ấy khiến người ta hiểu rằng, hành trình tìm kiếm hôm nay không chỉ là đi tìm những người đã khuất. Đó còn là hành trình chữa lành những vết thương mà chiến tranh để lại. Là hành trình nối lại những cuộc đoàn viên đã dang dở hơn nửa thế kỷ. Và cũng là hành trình để đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" tiếp tục được viết bằng những việc làm cụ thể.

Kỳ 2: Mỗi hài cốt tìm thấy là một lời hẹn với Tổ quốc được thực hiện sau hàng chục năm