Liêm chính trong kinh doanh: Hành trang cho doanh nghiệp hội nhập quốc tế

Cập nhật: 12/10/2018 14:39

(Thanh tra)- Gần đây, các cụm từ “tuân thủ” và “chống hối lộ” được đề cập nhiều hơn trong giao dịch với các công ty đa quốc gia. Tuân thủ chống hối lộ đã trở thành yêu cầu cơ bản đối với các đối tác kinh doanh.

Hối lộ đang trở thành thực tiễn “không thể chấp nhận” trong kinh doanh quốc tế

Xuất phát từ sự ra đời của Hiệp định Chống hối lộ quan chức nước ngoài của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế  (OECD) 2009 và Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), các cường quốc kinh tế càng tăng cường thực thi luật chống hối lộ.

Hoa Kỳ đẩy mạnh thực thi Đạo luật Chống tham nhũng ở nước ngoài (FCPA) hơn bao giờ hết kể từ khi ban hành năm 1977.

Vương quốc Anh đã ban hành Luật Chống hối lộ năm 2008 với các qui định được coi là chặt chẽ nhất hiện nay.

Các quốc gia xuất khẩu khác như Pháp, Canada, Đức cũng áp dụng các quy định pháp lý tương tự.

Nếu như khoản phạt 1,6 triệu USD đối với Tập đoàn Siemen mở đầu lịch sử kinh doanh hiện đại sang một chương mới, số các vụ hối lộ bị khởi tố (ví dụ theo Luật Chống hối lộ quan chức nước ngoài của Hoa Kỳ) đã tăng đáng kể trong những năm gần đây.

Vi phạm các luật có thể dẫn đến những điều tra rất tốn kém của chính doanh nghiệp, cơ quan có thẩm quyền, mức phạt khổng lồ lên đến hàng trăm triệu đô la, chưa kể đến huỷ hoại uy tín doanh nghiệp và đánh mất niềm tin của nhà đầu tư và nhân viên. Xu hướng này buộc các công ty đa quốc gia triển khai và giám sát các chương trình tuân thủ hoạt động hàng ngày tại các thị trường mới nổi, trong đó có Việt Nam một cách nghiêm túc hơn nhiều so với trước đây.

Từ yêu cầu thực tiễn và giúp đưa ra chuẩn mực để doanh nghiệp xây dựng hệ thống tuân thủ nhằm ngăn ngừa và phát hiện hành vi hối lộ, Tổ chức Tiêu chuẩn Quốc tế (ISO) đã ban hành bộ tiêu chuẩn đầu tiên vào tháng 10/2016. Mặc dù còn nhiều tranh cãi, ISO 37001 - Hệ thống Quản lý Hối lộ - đang dần trở nên phổ biến được Chính phủ và doanh nghiệp trên thế giới áp dụng.

Theo Luật Chống hối lộ quan chức nước ngoài của Hoa Kỳ hay Luật Chống hối lộ của Anh, các công ty đa quốc gia phải chịu trách nhiệm về hành vi hối lộ không chỉ do các công ty con hoặc công ty liên doanh, mà cả các bên thứ ba 3 thực hiện thay mặt cho họ. Bên thứ 3 không chỉ bao gồm công ty con, công ty liên kết, mà cả đại lý, nhà phân phối, nhà thầu, bên trung gian. Do đó, các công ty ở các nền kinh tế có rủi ro tham nhũng cao có giao dịch trực tiếp với công ty đa quốc gia thường phải chứng minh khả năng và ký cam kết tuân thủ chống hối lộ theo chuẩn mực quốc tế.

Mặc dù luật pháp các nước qui định khác nhau, nhìn chung thông lệ tốt quốc tế nghiêm cấm hành vi hối lộ đối với cả giao dịch của doanh nghiệp với công chức Nhà nước (tham nhũng trong khu vực công) và với doanh nghiệp (tham nhũng trong khu vực tư).

Thực tiễn chống hối lộ trong các doanh nghiệp Việt Nam

Liêm chính và chống hối lộ là những yếu tố cơ bản trong quản trị doanh nghiệp tốt, tuy nhiên vẫn còn khá mới mẻ ở Việt Nam.

Mặc dù đã có những tiến triển tích cực trong hai thập kỷ qua, Việt Nam vẫn bị xếp hạng thấp nhất trong số sáu nước thành viên ASEAN (Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan) xét về khía cạnh quản trị doanh nghiệp.

Bên cạnh một số doanh nghiệp lớn đã xây dựng chính sách chống hối lộ phù hợp với thông lệ quốc tế, phần lớn các doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu của việc xây dựng và thực thi các chính sách liên quan đến chống hối lộ. Một số doanh nghiệp trong nước muốn mở rộng hoạt động kinh doanh hoặc tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu nhận thức được tầm quan trọng của hệ thống tuân thủ, nhưng lại thiếu nguồn lực và năng lực để xây dựng. Hơn nữa, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thấy sự cần thiết phải áp dụng các hệ thống tuân thủ vững chắc trong hoạt động hàng ngày để duy trì kinh doanh.

Đã đến lúc cần thay đổi tư duy “hối lộ là một phần của văn hóa kinh doanh”

Tại Việt Nam, quan điểm “hối lộ là một phần của văn hóa kinh doanh” phổ biến trong khối doanh nghiệp cũng như trong xã hội. Quan niệm này đã dẫn đến việc chấp nhận chi trả các khoản chi phí không chính thức trong các giao dịch hàng ngày với các cơ quan Nhà nước hoặc giữa các doanh nghiệp với nhau.

Nói cách khác, nhiều doanh nghiệp trong nước không xem tham nhũng là mối quan ngại vì cho rằng “chi phí bôi trơn”, quà tặng và các khoản “lại quả” là thực tiễn không thể tránh, giúp đẩy nhanh việc thực hiện các thủ tục dịch vụ công hoặc giành được hợp đồng với cả cơ quan Nhà nước và doanh nghiệp khác.

Với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh và môi trường pháp lý toàn cầu, đã đến lúc tư duy kinh doanh tại Việt Nam cần phải thay đổi để hội nhập với kinh tế thế giới. Việc loại bỏ dần các loại chi phí bôi trơn cũng là yếu tố quan trọng để hiện thực hóa tham vọng lớn hơn về phòng, chống tham nhũng của xã hội.

Vì tuân thủ chống hối lộ đã trở thành yêu cầu “cơ bản”, các công ty trong nước phải có thể tạo sự khác biệt trong cạnh tranh thông qua việc thể hiện khả năng tuân thủ với luật pháp và chuẩn mực chống tham nhũng quốc tế. Nhận thức chậm về các yêu cầu tuân thủ này sẽ dẫn đến tụt hậu ngày càng lớn của các doanh nghiệp trong nước trong quá trình tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Doanh nghiệp có thể xây dựng hệ thống tuân thủ như thế nào?

Thực hiện một chương trình tuân thủ chặt chẽ và đào tạo nhân viên đáp ứng yêu cầu của các công ty đa quốc gia là việc không đơn giản. Qui mô của chương trình tuân thủ phụ thuộc vào qui mô của doanh nghiệp và mức độ rủi ro trong lĩnh vực hoạt động, chức năng (mua sắm, tuyển dụng) và cơ hội kinh doanh (dự án có giá trị cao hoặc không theo giao dịch thị trường).

 

Một số trường hợp xử phạt theo Luật Chốnghối lộquan chức nước ngoài của Hoa Kỳ năm 2017-2018

Tập đoàn Credit Suisse AGchấp thuận nộp hơn 30 triệu USD cho Uỷ ban Chứng khoán Hoa Kỳ và 47 triệu USD phạt hình sự do hành vi hối hộ quan chức nước ngoài trong hoạt động kinh doanh ngân hàng đầu tư ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. (5/7/2018)

Panasonic - công ty có trụ sở chính ở Nhật Bản chấp thuận nộp hơn 143 triệu USD liên quan đến việc trả cho vị trí tư vấn của một quan chức Chính phủ ở một hãng hàng không thuộc Nhà nước để giúp công ty con ở Mỹ có được hợp đồng kinh doanh và bão dưỡng từ hãng hàng không đó. (30/4/18)

Tập đoàn Dun & Bradstreet đã đồng ý thanh toán hơn 9 triệu USD tiền lãi, lãi suất và hình phạt dân sự để giải quyết các vi phạm Luật Chống hối lộ quan chức nước ngoài của Hoa Kỳ bắt nguồn từ các khoản thanh toán không đúng do hai công ty con của Trung Quốc thực hiện. (23/4/2018)

Telia- công ty viễn thông có trụ sở chính ở Thuỵ Điển chấp thuận nộp 965 triệu USD để giải quyết vụ vi phạm luật nhằm có được hợp đồng kinh doanh ở Uzbekistan. (21/9/2017).

Tập đoànHalliburtonchấp thuận nộp 29,2 triệu USD và nguyên Phó Chủ tịch Tập đoàn chấp thuận nộp 75.000 USD tiền phạt liên quan đến khoản thanh toán cho một công ty trong nước ở Angola để có được hợp đồng dịch vụ dầu khí . (27/7/2017).

Nguồn: Uỷ ban Chứng khoán Hoa Kỳ

(https://www.sec.gov/spotlight/fcpa/fcpa-cases.shtml).

Một chương trình tuân thủ sẽ không thể thực hiện hiệu quả nếu tập trung vào những rủi ro không trọng yếu. Chương trình tuân thủ của doanh nghiệp thường bao gồm các yếu tố sau:

 

Thứ nhất, doanh nghiệp cần có cam kết của lãnh đạo. Lãnh đạo doanh nghiệp nhìn nhận liêm chính là giá trị cốt lõi và quyết tâm từng bước xây dựng văn hoá kinh doanh liêm chính trong doanh nghiệp. Cam kết của lãnh đạo không chỉ bao gồm của giám đốc điều hành, hội đồng quản trị mà phải thấm nhuần đến cả quản lý cấp trung trong doanh nghiệp.

Cam kết của lãnh đạo cần được công bố công khai và thường xuyên đối với nhân viên và đối tác kinh doanh; thể hiện thông qua phân bổ nguồn lực cần thiết như bố trí bộ máy tổ chức, phân công cán bộ chịu trách nhiệm, ban hành chính sách và qui trình, đào tạo cán bộ, đưa yếu tố tuân thủ vào đánh giá công việc hàng năm, thực hiện các biện pháp khen thưởng và xử phạt.

Trong khi các công ty lớn có thể thành lập bộ phân chuyên trách về tuân thủ chống hối lộ, các công ty vừa và nhỏ có thể bố trí vị trí lãnh đạo và chức năng tuân thủ có thể kiêm nhiệm.

Thứ hai, doanh nghiệp cần ban hành chính sách và qui trình nhằm ngăn ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm. Trong trường hợp có vi phạm, có một chương trình tuân thủ cũng giúp thể hiện vi phạm là cá biệt và không có tính hệ thống.

Không có một chương trình tuân thủ mẫu nào áp dụng chung cho tất cả các doanh nghiệp. Tuy nhiên, thông lệ quốc tế thường bao gồm các nội dung về  qui tắc ứng xử, chính sách quản lý xung đột lợi ích và quà tặng, chiêu đãi. Các qui định cần được thể hiện một cách đơn giản có qui trình rõ ràng để nhân viên có thể dễ dàng thực hiện.

Ví dụ, nhiều công ty yêu cầu tất cả nhân viên mới ký cam kết thực hiện qui tắc ứng xử khi ký hợp đồng lao động và hàng năm ký lại cam kết này để nhắc nhở nhân viên. Quan trọng hơn cả là các chính sách và qui trình trở thành công cụ góp phần xây dựng văn hoá tuân thủ trong doanh nghiệp.

Thứ ba, chính sách và qui trình tuân thủ cần được phổ biến cho toàn thể lãnh đạo, nhân viên và các bên thứ ba kết hợp với đào tạo hàng năm.

Tại các công ty đa quốc gia, thông điệp về giá trị liêm chính và yêu cầu tuân thủ được đề cập trong thông điệp hàng năm của ban lãnh đạo, các sự kiện liên quan và cả trong giao tiếp hàng ngày. Toàn bộ nhân viên sẽ phải tham gia các khoá đào tạo riêng hoặc kết hợp với nội dung đào tạo khác thực hiện hàng năm.

Thứ tư, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống theo dõi và đánh giá để đảm bảo qui định được thực hiện và có cơ sở để tiếp tục hoàn thiện. Hình thức theo dõi tuỳ thuộc vào tổ chức và cách thức của từng doanh nghiệp.

Nhìn chung, việc theo dõi và đánh giá sẽ do bộ phận phụ trách tuân thủ chủ trì thực hiện trên cơ sở tự đánh giá, thu thập ý kiến nhân viên (trao đổi, phiếu điều tra) hoặc kiểm toán nội bộ (hoặc kiểm toán độc lập).

Thiết lập đường dây nóng là một công cụ hữu ích để thu thập thông tin về các vấn đề phát sinh trong hoạt động của doanh nghiệp.

Điều quan trọng là đảm bảo các trường hợp tố cáo sẽ được điều tra xử lý và những người tố cáo được bảo vệ danh tính và ngăn chặn hành vi trả đũa.

Thứ năm, doanh nghiệp cần áp dụng các hình thức thưởng, phạt nghiêm minh để đảm bảo hệ thống tuân thủ được thực hiện hiệu quả. Trong đó, trước hết cần chú trọng các biện pháp khuyến khích để động viên nhân viên làm đúng. Các hình thức xử phạt chỉ nên áp dụng khi không còn biện pháp nào khác.

Để giúp doanh nghiệp thực hiện kinh doanh liêm chính, Chính phủ và hiệp hội doanh nghiệp đóng một vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường minh bạch cho doanh nghiệp thực hiện hệ thống tuân thủ chống hối lộ. Các nỗ lực cải cách nhằm đơn giản hoá thủ tục hành chính, áp dụng Chính phủ điện tử trong cấp giấy phép, đấu thầu, thông quan... cũng như thay đổi tư duy, thái độ của cán bộ công chức Nhà nước từ lạm dụng quyền lực Nhà nước sang phục vụ doanh nghiệp.

Ngoài ra, Chính phủ cần khuyến khích và hỗ trợ các sáng kiến liêm chính, ví dụ như tạo điều kiện phổ biến rộng rãi các thực hành tốt tại ba khu công nghệ cao.

Về phía các hiệp hội doanh nghiệp và các tổ chức ngoài Nhà nước khác (tổ chức xã hội, các cơ quan nghiên cứu, truyền thông) cũng có vai trò trong việc thúc đẩy liêm chính kinh doanh thông qua việc tổ chức đào tạo về chống hối lộ để phổ biến các thực hành tốt và chia sẻ kinh nghiệm giữa các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực. 

Nguyễn Thị Kim Liên

(Thạc sĩ Đại học Tổng hợp Sydney - Australia)

cheap breitling replica best watches replica Breitling watches replica