Ông Nguyễn Văn Lương, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra chủ nhiệm đề tài khoa học “Nghiên cứu, tổng kết thực tiễn hoạt động thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực đầu tư xây dựng của Thanh tra Chính phủ tại các tỉnh, thành phố” . ảnh: TH

Thanh tra chuyên đề - công cụ hữu hiệu trong quản lý đầu tư xây dựng

Đề tài khoa học “Nghiên cứu, tổng kết thực tiễn hoạt động thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực đầu tư xây dựng của Thanh tra Chính phủ tại các tỉnh, thành phố” do ông Nguyễn Văn Lương, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra làm chủ nhiệm đã được Hội đồng tư vấn tuyển chọn nhiệm vụ khoa học và công nghệ của Thanh tra Chính phủ lựa chọn triển khai nghiên cứu trong năm 2026.

Theo chủ nhiệm đề tài, Việt Nam đang trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với tốc độ đô thị hóa nhanh. Hoạt động đầu tư xây dựng diễn ra trên phạm vi rộng, trải khắp các lĩnh vực từ giao thông, y tế, giáo dục đến hạ tầng kỹ thuật, công nghiệp và dân dụng. Đây là lĩnh vực sử dụng nguồn lực rất lớn, liên quan đến nhiều chủ thể và có tác động trực tiếp đến sự phát triển của nền kinh tế.

Bên cạnh những đóng góp tích cực, đầu tư xây dựng cũng là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro, dễ phát sinh sai phạm, thất thoát, lãng phí nếu không được quản lý chặt chẽ. Trong bối cảnh đó, thanh tra lĩnh vực đầu tư xây dựng trở thành một trong những công cụ quan trọng giúp Nhà nước kiểm tra, đánh giá việc thực hiện chính sách, pháp luật; phát hiện vi phạm, kiến nghị xử lý và hoàn thiện cơ chế quản lý.

Đáng chú ý, thanh tra chuyên đề ngày càng khẳng định vai trò là phương thức thanh tra hiệu quả. Khác với các cuộc thanh tra đơn lẻ tập trung vào một đối tượng cụ thể, thanh tra chuyên đề hướng tới đánh giá việc thực hiện chính sách, pháp luật, chương trình, kế hoạch trên phạm vi rộng, qua đó cung cấp bức tranh toàn diện về công tác quản lý trong một lĩnh vực.

Theo ông Nguyễn Văn Lương, thanh tra chuyên đề không chỉ nhằm phát hiện sai phạm mà còn giúp cơ quan quản lý nhà nước tổ chức chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện nhiệm vụ; nhận diện những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn để đề xuất giải pháp tháo gỡ. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng quản trị, bảo đảm việc thực thi chính sách đạt hiệu quả cao hơn.

Nhiều bất cập được phát hiện qua thực tiễn thanh tra

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, các cuộc thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực đầu tư xây dựng đã góp phần phát hiện nhiều hạn chế, bất cập trong công tác quản lý, đồng thời chỉ rõ những khoảng trống của cơ chế, chính sách.

Điển hình là việc triển khai Kế hoạch số 1505/KH-TTCP ngày 22/7/2025 của Thanh tra Chính phủ về thanh tra chuyên đề các dự án có khó khăn, vướng mắc, chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài, hiệu quả thấp, có nguy cơ gây thất thoát, lãng phí. Kết quả bước đầu cho thấy hàng loạt vấn đề tồn tại trong quá trình đầu tư xây dựng tại nhiều địa phương.

Trong đó, một số dự án được chấp thuận chủ trương đầu tư, lập, thẩm định hoặc phê duyệt chưa đúng trình tự, thủ tục theo quy định. Cá biệt có trường hợp dự án được phê duyệt không phù hợp với quy hoạch đã được cấp có thẩm quyền thông qua.

Ở khâu lựa chọn nhà đầu tư, nhiều cuộc thanh tra phát hiện việc đánh giá năng lực, kinh nghiệm nhà đầu tư chưa chặt chẽ; quá trình thương thảo, ký kết hợp đồng còn tồn tại sai sót. Thậm chí, có trường hợp không thực hiện đấu thầu hoặc đấu giá theo quy định của pháp luật.

Đối với các dự án đầu tư công, tình trạng bố trí vốn không đáp ứng tiến độ triển khai vẫn diễn ra ở nhiều nơi. Đặc biệt, nguồn vốn đối ứng từ địa phương chưa được bảo đảm khiến nhiều dự án phải dừng thi công kéo dài, làm giảm hiệu quả đầu tư và gia tăng nguy cơ thất thoát, lãng phí nguồn lực.

Công tác quản lý đất đai gắn với đầu tư xây dựng cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Nhiều dự án chậm triển khai do vướng mắc trong giải phóng mặt bằng, tái định cư; việc xác định giá đất và thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất ở một số trường hợp chưa đúng quy định, tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách nhà nước.

Không chỉ phát hiện vi phạm trong tổ chức thực hiện, hoạt động thanh tra còn cho thấy nhiều bất cập của hệ thống pháp luật hiện hành. Một số quy định giữa luật, nghị định và thông tư hướng dẫn chưa thống nhất, thậm chí còn chồng chéo hoặc mâu thuẫn, gây khó khăn cho quá trình áp dụng.

Bên cạnh đó, các quy định về đấu thầu, hợp đồng xây dựng ở một số nội dung chưa thật sự rõ ràng; tiêu chí đánh giá năng lực nhà thầu hoặc điều chỉnh hợp đồng chưa bao quát hết các tình huống thực tiễn. Việc thiếu tiêu chuẩn, quy chuẩn đối với vật liệu và công nghệ mới cũng gây khó khăn cho công tác quản lý chất lượng công trình.

Một số quy định về định mức, đơn giá xây dựng chưa theo kịp biến động của thị trường, trong khi quy định chuyển tiếp giữa các giai đoạn pháp luật còn thiếu cụ thể. Những bất cập này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động đầu tư xây dựng mà còn tạo ra nguy cơ phát sinh tham nhũng, tiêu cực và lãng phí.

Hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng thanh tra

Theo ông Nguyễn Văn Lương, trong bối cảnh hiện nay, đất nước đang triển khai mạnh mẽ các chủ trương về hoàn thiện thể chế, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tư nhân và hội nhập quốc tế. Việc nhận diện các rào cản pháp lý để tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế, chính sách đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Đối với ngành Thanh tra, tư duy và phương thức hoạt động cũng đang có những đổi mới mạnh mẽ. Thanh tra không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và xử lý vi phạm mà còn hướng tới mục tiêu phòng ngừa, kiến tạo và thúc đẩy phát triển. Mỗi cuộc thanh tra cần thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ: bảo vệ tài sản công thông qua việc phát hiện sớm sai phạm và góp phần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu, tổng kết thực tiễn hoạt động thanh tra chuyên đề trong lĩnh vực đầu tư xây dựng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp tổng hợp đầy đủ các hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho việc kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện cơ chế, chính sách phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Đề tài cũng hướng tới việc tổng kết các dạng vi phạm điển hình, giúp cơ quan thanh tra nhận diện chính xác những lĩnh vực, đối tượng và nội dung có nguy cơ vi phạm cao để xây dựng kế hoạch thanh tra trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải.

Có thể thấy, đề tài không chỉ phục vụ yêu cầu trước mắt của công tác thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng mà còn góp phần phát triển lý luận về thanh tra chuyên đề, tạo cơ sở cho việc đổi mới phương thức hoạt động của ngành Thanh tra trong giai đoạn mới.

Đây cũng là bước đi cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, phòng ngừa tham nhũng, lãng phí, khơi thông nguồn lực đầu tư và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững, ông Nguyễn Văn Lương nhấn mạnh.