Việc số hóa toàn diện di sản văn hóa, tác phẩm nghệ thuật và ngôn ngữ dân tộc thiểu số… đang được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển văn hóa.

Du khách đặt vé online và sử dụng các tiện ích số tại Khu di sản thế giới Yên Tử. Nguồn ảnh: Báo Quảng Ninh

Chuyển đổi số - Hiện diện rõ trong từng trải nghiệm của du khách

Số hóa di tích, di sản văn hóa mang lại nhiều lợi ích cho việc bảo tồn và truyền đạt di sản văn hóa. Việc chuyển đổi thông tin thành dạng số hóa giúp bảo vệ di sản trước những mối đe dọa như hư hỏng và mai một…

Theo Quyết định số 1111/QĐ-TTg, ngày 24/11 hằng năm được chọn là "Ngày Văn hóa Việt Nam". Bộ Dân tộc và Tôn giáo chủ trì, hướng dẫn các địa phương thực hiện các hoạt động bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và tôn vinh các giá trị đạo đức, văn hóa tốt đẹp của các tôn giáo giai đoạn 2026-2030.

Việt Nam có 54 dân tộc anh em, trong đó người dân tộc thiểu số chiếm khoảng 14,1% dân số cả nước. Riêng về bản sắc ngôn ngữ, thực tế cho thấy, trước tác động của đô thị hóa, di cư và toàn cầu hóa, nhiều ngôn ngữ đang dần thu hẹp không gian sử dụng.

Ở phạm vi toàn cầu, UNESCO cảnh báo khoảng 40% ngôn ngữ trên thế giới có nguy cơ biến mất nếu không được bảo tồn kịp thời. Trong bối cảnh đó, số hóa ngôn ngữ không chỉ là việc ghi âm, lưu trữ hay chuyển đổi văn bản sang định dạng điện tử.

Quảng Ninh là địa phương có hệ thống di sản văn hóa phong phú với 609 di tích và cụm di tích. Đặc biệt, tỉnh đồng sở hữu 2 di sản thế giới là Quần thể di sản văn hóa Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc và Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà.

Đến hết năm 2025, Quảng Ninh đã hoàn thành số hóa 17 di sản văn hóa vật thể và 7 di sản văn hóa phi vật thể, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu số phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu và quảng bá di sản, phục vụ phát triển du lịch.

Tại phường Yên Tử, chuyển đổi số đang hiện diện rõ trong từng trải nghiệm của du khách. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, du khách có thể quét mã QR để tìm hiểu lịch sử di tích, sử dụng thuyết minh điện tử, đặt vé, thanh toán trực tuyến hay tra cứu thông tin dịch vụ. Mới đây, địa phương tiếp tục đưa vào vận hành Zalo Mini App "Yên Tử Số"…

Đáng chú ý, Bảo tàng Quảng Ninh đã số hóa hơn 25.000 hiện vật, nhiều bảo vật quốc gia được tái hiện dưới dạng mô hình 3D. Ông Nguyễn Đức Phương - Trưởng phòng Nghiệp vụ Bảo tàng Quảng Ninh cho biết, đơn vị cũng phát triển bảo tàng ảo, triển lãm số, ứng dụng công nghệ thực tế ảo và hệ thống thuyết minh tự động, góp phần đưa những giá trị lịch sử đến gần công chúng hơn.

Điệu múa Chăm trong Lễ hội Katê của đồng bào Chăm. Ảnh: Báo Văn hóa.

Đưa di sản văn hóa đến gần hơn với công chúng bằng chuyển đổi số

Văn hóa Chăm là một nền văn hóa đặc sắc trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam. Dấu ấn văn hóa Chăm thể hiện qua kiến trúc, điêu khắc, hệ thống đền tháp, phù điêu, tượng thờ; phong tục tập quán, lễ hội, tín ngưỡng, tôn giáo, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn và các làng nghề truyền thống như làm gốm, dệt thổ cẩm…

Ông Nguyễn Long Biên - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Khánh Hòa cho rằng, nhiều di sản Chăm đã trở thành điểm đến hấp dẫn như Khu di tích Mỹ Sơn, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, các tháp Chăm tại Khánh Hòa, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng; làng gốm Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp.

Để bảo tồn và phát huy di sản, Khánh Hòa chính thức ra mắt Nền tảng số di sản văn hóa Chăm Khánh Hòa và triển lãm trực tuyến tại địa chỉ www.vanhoacham.khanhhoa.gov.vn

Đây được xem là bước tiến quan trọng trong chuyển đổi số lĩnh vực văn hóa, giúp các giá trị di sản Chăm tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ và du khách trong, ngoài nước. Việc số hóa cũng góp phần hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục di sản và quảng bá du lịch văn hóa.

Múa quạt tại Khu di tích Mỹ Sơn. Ảnh: Mai Tâm (Báo Đà Nẵng)

Hay như Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn (Đà Nẵng), để thu hút du khách, các điểm đến tích cực nâng cao chất lượng dịch vụ, đa dạng hóa sản phẩm, bảo vệ nguyên vẹn các giá trị gốc của di tích và ứng dụng công nghệ số trong hoạt động quản lý, quảng bá Di sản Mỹ Sơn.

Giám đốc Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn Nguyễn Công Khiết cho biết, năm 2026, Khu du lịch Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn đặt mục tiêu đón trên 490.000 lượt khách, tăng 52 nghìn lượt khách so với năm trước.

Về nỗ lực bảo vệ nguyên gốc giá trị và số hóa sản phẩm tại Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, Chủ tịch UBND xã Thu Bồn Nguyễn Thanh Sơn nhận xét: Việc đưa vào khai thác sản phẩm như chụp hình qua vé, cho thuê trang phục Chăm kết hợp với chụp hình in trên sản phẩm lưu niệm, tổ chức biểu diễn văn nghệ dưới chân tháp mang lại nét mới, tạo sự sống động cho di tích.

Đây chính là hành động cụ thể và có giá trị thiết thực trong nỗ lực bảo vệ nguyên gốc giá trị và số hóa sản phẩm du lịch để thu hút du khách tại Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn.

Việc đưa ứng dụng chuyển đổi số, đưa di sản lên không gian số, giúp cho một pho tượng, một nghi lễ hay một câu hát dân gian hôm nay không còn chỉ hiện diện trong không gian di tích mà có thể được tiếp cận ở bất cứ đâu, trên bất kỳ thiết bị nào. Khi ấy, chuyển đổi số không thay thế di sản mà mở thêm một con đường để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.