(Thanh tra) - Sau 9 tháng đầu năm 2026, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đang từng bước chuyển từ “hoàn thiện cơ chế” sang “tổ chức thực hiện”.
Năm 2026 là năm đầu của giai đoạn mới, trong bối cảnh Chương trình mục tiêu quốc gia có phạm vi rộng và được triển khai cùng mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Báo cáo quý III/2026 của Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia cho thấy hệ thống cơ chế, chính sách và văn bản hướng dẫn ở Trung ương cơ bản được hoàn thiện; bộ máy chỉ đạo, điều phối từng bước được kiện toàn. Công tác hướng dẫn, tập huấn, xây dựng kế hoạch và chuẩn bị các điều kiện tổ chức thực hiện cũng được triển khai, tạo cơ sở để Chương trình đi vào thực tế.
Ở địa phương, những điều kiện cần thiết để triển khai Chương trình đang dần hình thành.
Theo đó, đến tháng 9/2026, có 34/34 tỉnh, thành phố đã hoàn thành phân loại nhóm xã; 32/34 địa phương ban hành nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ ngân sách; 31/34 địa phương ban hành Bộ tiêu chí xã nông thôn mới. Tuy nhiên, mới có 26/34 tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch thực hiện Chương trình.
Một số địa phương đã chủ động xây dựng đề án, chính sách phù hợp với lợi thế và nhu cầu thực tế, như phát triển sản phẩm OCOP, kinh tế tuần hoàn, du lịch nông thôn; hỗ trợ đất ở, đất sản xuất và đất sinh hoạt cộng đồng cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Nếu những kết quả trên cho thấy nền tảng để triển khai Chương trình đang được hình thành, thì tác động trực tiếp tới đời sống người dân cần thêm thời gian để thể hiện rõ nét.
Năm 2026 là năm đầu triển khai Chương trình, đồng thời thực hiện theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trong khi đó, Chương trình có phạm vi rộng, liên quan nhiều ngành, lĩnh vực, địa bàn và đối tượng; hệ thống cơ chế, chính sách và văn bản hướng dẫn tương đối nhiều.
Vì vậy, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia nhìn nhận nhiều địa phương còn lúng túng, nhất là cấp cơ sở. Kết quả thực hiện một số mục tiêu, nhiệm vụ trực tiếp tác động đến hạ tầng, sinh kế, thu nhập, giảm nghèo và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chưa thể hiện rõ nét.
Tiến độ cụ thể hóa và tổ chức thực hiện Chương trình giữa các địa phương cũng chưa đồng đều. Đến thời điểm báo cáo, một số địa phương chưa hoàn thành việc kiện toàn Ban Chỉ đạo, ban hành kế hoạch thực hiện, nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ ngân sách, Bộ tiêu chí xã nông thôn mới và một số văn bản thuộc thẩm quyền. Điều này ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các nhiệm vụ tại cơ sở.
Một vấn đề khác là tiến độ đưa nguồn lực vào thực hiện. Tính đến ngày 31/8/2026, số vốn ngân sách Trung ương đã làm thủ tục kéo dài theo quy định là hơn 19.020 tỷ đồng, trong đó vốn đầu tư công hơn 7.246 tỷ đồng, kinh phí thường xuyên hơn 11.774 tỷ đồng.
Riêng Chương trình xây dựng nông thôn mới, vốn ngân sách Trung ương đầu tư công đã giải ngân khoảng 338,18 tỷ đồng, đạt 29% kế hoạch; kinh phí thường xuyên giải ngân khoảng 158,5 tỷ đồng, đạt 16,5% kế hoạch.
Báo cáo đánh giá việc giải ngân nguồn vốn của giai đoạn 2021-2025 được phép kéo dài sang năm 2026 còn chậm. Một số địa phương gặp khó khăn trong rà soát, xác định đối tượng thụ hưởng, xác định kinh phí tiếp tục thực hiện, qua đó ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện và giải ngân.
Cùng với nguồn lực, năng lực tổ chức thực hiện ở cơ sở là một khâu cần tiếp tục củng cố. Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu và chế độ báo cáo chưa hoàn thiện đồng bộ; chất lượng, thời điểm và phương pháp tổng hợp số liệu giữa các cơ quan, địa phương còn khác nhau. Năng lực của đội ngũ cán bộ chưa đồng đều, nhất là cán bộ cấp xã và cán bộ trực tiếp thực hiện Chương trình tại địa bàn khó khăn.
Theo Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, những nhiệm vụ đặt ra cho quý IV/2026 cho thấy trọng tâm đang chuyển mạnh hơn sang khâu tổ chức thực hiện.
Trọng tâm trong thời gian tới là tiếp tục hoàn thiện các điều kiện tổ chức thực hiện, tháo gỡ khó khăn cho địa phương và đẩy nhanh tiến độ đưa nguồn lực của Chương trình về cơ sở. Cùng với hoàn thiện hệ thống thông tin, dữ liệu, công tác hướng dẫn, tập huấn tiếp tục được triển khai để hỗ trợ đội ngũ trực tiếp thực hiện, nhất là tại cấp xã và địa bàn khó khăn.
