ThS Vũ Đức Hoan trình bày nội dung nghiên cứu. Ảnh: TH

Không để nguồn lực thiện nguyện trở thành “khoảng trống” quản lý

Tại hội thảo hoàn thiện nội dung nghiên cứu đề tài khoa học “Phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện”, ngày 22/8, ThS Vũ Đức Hoan, Trường Cán bộ Thanh tra cho rằng, hoạt động huy động, quản lý và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hỗ trợ người dân khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, bệnh hiểm nghèo và những hoàn cảnh khó khăn. Đây là nguồn lực xã hội được hình thành từ sự tự nguyện, lòng nhân ái và niềm tin của cộng đồng.

Tuy nhiên, chính đặc điểm đa dạng về chủ thể, phương thức vận động và quy mô nguồn lực cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường kiểm soát nhằm phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực.

Trong khi đó, Việt Nam đã hình thành những cơ sở pháp lý ban đầu, trong đó có Nghị định số 93/2021/NĐ-CP cùng các quy định của pháp luật về phòng, chống tham nhũng, tuy vậy, khung pháp lý vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện.

Theo ông Hoan, một trong những vấn đề được đặt ra là hoạt động huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện liên quan đến nhiều nhóm chủ thể khác nhau, từ các tổ chức có tư cách pháp nhân đến cá nhân đứng ra vận động trên cơ sở uy tín, ảnh hưởng xã hội.

"Sự đa dạng này khiến việc áp dụng một cơ chế quản lý đồng nhất cho mọi trường hợp khó bảo đảm tính khả thi. Nếu quản lý quá chặt bằng các thủ tục hành chính, có thể làm giảm tính chủ động, tự nguyện của hoạt động thiện nguyện. Ngược lại, nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp, những kẽ hở có thể bị lợi dụng để sử dụng nguồn đóng góp không đúng mục đích", ông Hoan nói.

Cũng theo ông Hoan, hạn chế nổi bật hiện nay là khung pháp lý chưa hoàn thiện và chưa có một cơ chế chuyên biệt, đủ mạnh để điều chỉnh toàn diện hoạt động huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện của cả tổ chức và cá nhân. Đặc biệt, còn thiếu công cụ xử lý đối với những hành vi tiêu cực chưa đến mức cấu thành tội phạm hình sự.

Trong khi đó, trách nhiệm của cơ quan quản lý chuyên ngành và chính quyền địa phương ở một số nơi chưa đồng bộ. Việc phân định giữa trách nhiệm Nhà nước bảo đảm và phần nguồn lực cần huy động từ xã hội trong một số lĩnh vực chưa thật rõ, có thể tạo ra khoảng trống để các chủ thể lợi dụng danh nghĩa từ thiện nhằm trục lợi.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: TH

Một vấn đề khác là công tác kiểm soát nội bộ tại chính các tổ chức huy động nguồn đóng góp tự nguyện chưa thực sự nền nếp. Một số tổ chức chỉ xây dựng quy chế tiếp nhận, phân phối khi xuất hiện thiên tai, dịch bệnh hoặc sự kiện cần cứu trợ, thay vì hình thành cơ chế kiểm soát thường xuyên. Ý thức tự giác công khai, minh bạch của một bộ phận cá nhân, tổ chức cũng chưa cao.

Quản lý dựa trên rủi ro, lấy minh bạch làm trọng tâm

Từ thực tiễn trên, yêu cầu đặt ra không phải là siết chặt mọi hoạt động thiện nguyện bằng thủ tục hành chính, mà cần xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với tính chất, quy mô và mức độ rủi ro của từng hoạt động.

Theo hướng này, pháp luật cần hài hòa giữa hai yêu cầu: Một mặt kiểm soát chặt chẽ nguy cơ tham nhũng, tiêu cực; mặt khác bảo đảm tính tự nguyện, nhân văn, khuyến khích các nguồn lực xã hội tham gia hỗ trợ cộng đồng.

Một trong những định hướng đáng chú ý là áp dụng phương thức quản lý dựa trên rủi ro. Những hoạt động quy mô nhỏ, minh bạch, có lịch sử hoạt động tốt có thể áp dụng nghĩa vụ pháp lý phù hợp; trong khi những trường hợp huy động nguồn lực lớn, thiếu minh bạch hoặc có dấu hiệu bất thường cần được tăng cường kiểm tra, giám sát.

Cùng với đó, cần nghiên cứu hoàn thiện khung pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất; xem xét xây dựng một văn bản pháp luật ở tầm mức cao hơn, có thể là luật hoặc pháp lệnh, đóng vai trò khung pháp lý thống nhất đối với hoạt động từ thiện, nhân đạo, vận động, tiếp nhận và phân phối nguồn đóng góp tự nguyện.

Đặc biệt, chuyển đổi số và minh bạch hóa thông tin cần trở thành phương thức kiểm soát quan trọng. Thay vì chỉ dựa vào tiền kiểm hành chính, có thể kết hợp hậu kiểm với giám sát công nghệ và giám sát xã hội.

Việc công khai nguồn thu, đối tượng thụ hưởng, tiến độ phân phối, sử dụng nguồn lực trên nền tảng số sẽ giúp người đóng góp, người thụ hưởng, cơ quan quản lý, báo chí và cộng đồng có thêm công cụ giám sát. Đồng thời, dữ liệu số giúp cơ quan chức năng phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường và truy xuất thông tin khi cần thiết.

Đồng bộ nhiều giải pháp, phát huy sức mạnh giám sát xã hội

Các đại biểu tham dự hội thảo đánh giá cao những giải pháp phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực trong lĩnh vực này. Theo đó, tăng cường phối hợp giữa công an, ngân hàng, chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý chuyên ngành; xác định rõ trách nhiệm, thời hạn và phương thức phối hợp khi phát sinh thông tin, tố giác về dấu hiệu vi phạm.

Các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: TH

Chính quyền cấp xã, phường cũng cần có cơ chế phù hợp khi các tổ chức, cá nhân đến địa bàn thực hiện hoạt động cứu trợ, từ xác minh tư cách, mục đích hoạt động đến phối hợp cung cấp thông tin về đối tượng cần hỗ trợ.

Với các tổ chức có tư cách pháp nhân, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm trong việc xây dựng và tổ chức thực hiện quy chế tiếp nhận, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện; kiểm soát xung đột lợi ích và chủ động phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra.

Các đại biểu cũng cho rằng, việc xây dựng cơ sở dữ liệu công khai về các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực huy động nguồn đóng góp tự nguyện, đồng thời từng bước kết nối với các nền tảng định danh điện tử và hệ thống ngân hàng số là cần thiết. Mục tiêu là hướng tới khả năng truy vết nguồn đóng góp từ người đóng góp đến đối tượng thụ hưởng cuối cùng.

Bên cạnh cơ quan Nhà nước, giám sát xã hội cần được xem là một kênh phòng ngừa quan trọng. Do đó, cần phát huy vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, báo chí và người dân; đồng thời tạo điều kiện để người dân phản ánh những dấu hiệu bất thường thông qua các kênh thuận tiện, an toàn.

Tuyên truyền, phổ biến pháp luật cần được thực hiện thường xuyên đối với cả người huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp và người đóng góp, người thụ hưởng. Khi mọi chủ thể đều hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mình, minh bạch sẽ không chỉ là yêu cầu pháp lý mà trở thành chuẩn mực trong hoạt động thiện nguyện.

Các đại biểu nhấn mạnh: Nguồn đóng góp tự nguyện được hình thành từ lòng tin và sự sẻ chia của cộng đồng, vì vậy, bảo vệ nguồn lực này cũng chính là bảo vệ niềm tin xã hội. Một cơ chế pháp luật minh bạch, quản lý dựa trên rủi ro, ứng dụng công nghệ và phát huy giám sát xã hội sẽ góp phần để mỗi khoản đóng góp đến đúng địa chỉ, đúng mục đích, đúng đối tượng, qua đó ngăn ngừa từ sớm những nguy cơ tham nhũng, tiêu cực.