Nhu cầu nhập khẩu nông sản của Trung Quốc tiếp tục tăng, cùng với các thị trường trọng điểm khác như EU, Nhật, Hàn Quốc, Vương quốc Anh… đều ngày càng siết chặt an toàn thực phẩm, đòi hỏi nông sản Việt phải nâng tầm chất lượng thay vì chạy theo sản lượng.

Nông sản Việt phải nâng tầm chất lượng thay vì chạy theo sản lượng để giữ vững thị trường xuất khẩu. Ảnh minh họa: Nguyễn Sơn

Tiêu chuẩn nhập khẩu khắt khe và cạnh tranh gia tăng

Rau quả tiếp tục là ngành hàng tăng trưởng nổi bật. Riêng tháng 7/2026, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 1,13 tỷ USD; lũy kế 7 tháng đạt 4,83 tỷ USD, tăng 24,9% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ lớn nhất, chiếm 55% tổng giá trị xuất khẩu rau quả của Việt Nam.

Quy mô thị trường lớn cùng nhu cầu tiêu dùng ngày càng đa dạng đang mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị phần. Việc hai nước liên tiếp ký kết nhiều nghị định thư xuất khẩu cho các mặt hàng như ớt, chanh leo, cám gạo, tổ yến, mít, đồng thời mở cửa thị trường đối với bưởi và chanh đã tạo thêm dư địa tăng trưởng cho nông sản Việt.

Tuy nhiên, tiêu chuẩn nhập khẩu của Trung Quốc ngày càng khắt khe và cạnh tranh gia tăng, đòi hỏi doanh nghiệp lấy chất lượng, thương hiệu và chuỗi giá trị bền vững làm nền tảng để giữ vững lợi thế cạnh tranh.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình - Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, rau quả hiện là một trong những ngành hàng tăng trưởng nhanh nhất của nông nghiệp Việt Nam với tốc độ tăng trưởng bình quân trên 20% mỗi năm. Lợi thế của Việt Nam là nguồn cung phong phú, vị trí địa lý gần Trung Quốc và khả năng đáp ứng nhanh nhu cầu thị trường. Tuy nhiên, ông Bình nhìn nhận, những lợi thế truyền thống này đang dần không còn đủ để duy trì sức cạnh tranh.

Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam cũng nhấn mạnh, cạnh tranh hiện nay không còn nằm ở sản lượng hay giá bán, mà ở khả năng đáp ứng đồng thời các tiêu chuẩn về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc và chất lượng sản phẩm. Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi mô hình sản xuất theo hướng chuyên nghiệp hơn, chuyển từ tư duy xuất khẩu dựa vào sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị gia tăng.

Áp lực cạnh tranh cũng ngày càng lớn khi nhiều quốc gia trong khu vực tăng cường hiện diện tại thị trường Trung Quốc. Philippines hiện chiếm khoảng 98% thị phần dứa nhập khẩu, Lào dẫn đầu với 42,5% thị phần bưởi, trong khi nhiều mặt hàng của Việt Nam phải cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm từ Thái Lan và các nước ASEAN. Điều này cho thấy lợi thế về vị trí địa lý sẽ không còn đủ nếu doanh nghiệp chưa tạo được khác biệt về chất lượng, thương hiệu và giá trị gia tăng.

Tuy nhiên, cũng rất nhiều lợi thế cho xuất khẩu nông sản, vì không chỉ gia tăng nhu cầu nhập khẩu, Trung Quốc còn thay đổi mạnh mẽ phương thức phân phối. Các nền tảng thương mại điện tử, hệ thống bán lẻ hiện đại và chuỗi siêu thị đang dần thay thế vai trò của các chợ đầu mối truyền thống. Xu hướng này giúp doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, gia tăng nhận diện thương hiệu và giảm phụ thuộc vào các khâu trung gian.

Cùng với đó, hạ tầng logistics xuyên biên giới cũng được cải thiện đáng kể đã giúp rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí và nâng năng lực thông quan, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu như tuyến đường sắt Trung Quốc - Lào - Trùng Khánh, mô hình cửa khẩu thông minh Hữu Nghị - Hữu Nghị Quan…

Đây là những tín hiệu rất lạc quan đối với nông sản Việt, người trồng và doanh nghiệp cần nâng cao chất lượng để giữ vững thị trường.

Rau quả tiếp tục là ngành hàng tăng trưởng nổi bật, xuất khẩu 7 tháng năm 2026 đạt 4,83 tỷ USD, tăng 24,9% so với cùng kỳ. Ảnh minh họa: Nguyễn Sơn

Vượt rào cản hệ thống tiêu chuẩn khắt khe từ các nước nhập khẩu

Không chỉ riêng thị trường Trung Quốc, những thay đổi liên tục trong quy định về an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật (SPS), truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững tại Liên minh châu Âu (EU) và Vương quốc Anh cũng đang tạo ra sức ép ngày càng lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Việt Nam.

Việt Nam đang hưởng nhiều lợi thế từ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA), đặc biệt là các ưu đãi về thuế quan đối với nông, lâm, thủy sản. Tuy nhiên, song hành với cơ hội mở rộng thị trường là hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe từ các nước nhập khẩu.

Theo Văn phòng SPS Việt Nam (Văn phòng Thông báo và Điểm hỏi đáp quốc gia về Vệ sinh Dịch tễ và Kiểm dịch Động thực vật Việt Nam), chỉ trong nửa đầu tháng 7/2026, các thành viên WTO đã ban hành 51 thông báo SPS mới. Điều đáng chú ý không nằm ở số lượng thông báo, mà ở việc các quy định đều tập trung vào những tiêu chí kiểm soát ngày càng khắt khe đối với nông sản và thực phẩm nhập khẩu.

Theo ông Ngô Hồng Phong - Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam - đáp ứng các quy định SPS hiện không còn đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp duy trì thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển bền vững.

Ông Phong dẫn chứng, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam sang EU đạt khoảng 9,28 tỷ USD, chiếm gần 13% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành, đứng thứ ba sau Trung Quốc và Hoa Kỳ. Điều này cho thấy EU tiếp tục là một trong những thị trường quan trọng nhưng cũng có yêu cầu cao bậc nhất đối với nông sản Việt Nam.

Theo thống kê của Văn phòng SPS Việt Nam, EU hiện vẫn áp dụng biện pháp kiểm soát tăng cường đối với 4 mặt hàng của Việt Nam gồm sầu riêng, thanh long, ớt và đậu bắp. Số lượng mặt hàng bị tăng cường kiểm soát đã giảm từ 7 xuống còn 4, phản ánh những cải thiện tích cực về chất lượng nông sản Việt Nam.

Theo các chuyên gia, việc chủ động cập nhật quy định SPS, đầu tư hệ thống truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và kiểm soát chất lượng ngay từ khâu sản xuất sẽ giúp doanh nghiệp giảm nguy cơ gián đoạn xuất khẩu, đồng thời nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản Việt tại EU, Vương quốc Anh cũng như các thị trường cao cấp khác.

Các chuyên gia nhận định, với nông sản, dư địa tăng trưởng sẽ chỉ được khai thác hiệu quả khi doanh nghiệp chuyển mạnh từ tư duy cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và chuỗi giá trị. Đây là nền tảng để nông sản Việt đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường.

Khi vùng nguyên liệu được chuẩn hóa, chuỗi cung ứng được nâng cấp, thương hiệu được đầu tư và công nghệ số được ứng dụng đồng bộ, nông sản Việt không chỉ mở rộng thị phần tại Trung Quốc mà còn nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế.