Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đang lấy ý kiến dự thảo sửa đổi Thông tư 25/2013 về thu đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông với nhiều thay đổi đáng chú ý. Nếu được thông qua, đây có thể xem là lần điều chỉnh mạnh tay nhất nhiều năm qua liên quan tới quy trình đổi tiền rách, tiền cháy và tiền hư hỏng.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở nghiệp vụ kỹ thuật mà ở cách tiếp cận mới, đó là giảm thủ tục, rút ngắn thời gian giám định và mở rộng khả năng được đổi tiền cho người dân. Trong bối cảnh tiền mặt vẫn được sử dụng phổ biến, những thay đổi này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ nhiều bất cập tồn tại lâu nay.

Người dân sẽ dễ đổi tiền rách, tiền cháy hơn

Theo dự thảo, NHNN đề xuất chuyển thẩm quyền xét đổi và giám định tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông từ các đơn vị cấp Trung ương về trực tiếp NHNN khu vực. Việc bỏ cơ chế giám định hai cấp được xem là thay đổi quan trọng nhất trong lần sửa đổi này. Hiện nay, nhiều trường hợp tiền hư hỏng phải qua nhiều bước trung gian từ ngân hàng thương mại tới NHNN chi nhánh, sau đó tiếp tục gửi lên Cục Phát hành và Kho quỹ để giám định. Quy trình này có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí lâu hơn nếu hồ sơ phức tạp.

Theo dự thảo mới, trong vòng 3 ngày làm việc kể từ khi nhận hiện vật, đơn vị thu đổi phải chuyển tiền cần giám định tới NHNN khu vực. Sau đó, NHNN khu vực có thêm 3 ngày làm việc để trả kết quả giám định. So với quy trình hiện hành, thời gian xử lý được rút ngắn đáng kể, đồng thời giảm việc chuyển hồ sơ qua nhiều tầng nấc trung gian. Việc phân cấp cũng được kỳ vọng sẽ tạo thuận lợi hơn cho người dân khi mang tiền hư hỏng đi đổi.

NHNN đề xuất tiền polymer cháy còn 30% diện tích vẫn có thể được xét đổi. Ảnh: Lê Vũ

Không chỉ vậy, dự thảo còn quy định rõ trách nhiệm của đơn vị thu đổi với các trường hợp tiền rách nát, hư hỏng do quá trình lưu thông hoặc lỗi kỹ thuật trong quá trình in, đúc. Theo đó, ngân hàng phải thực hiện thu đổi ngay cho khách hàng, không giới hạn số lượng và không yêu cầu thủ tục giấy tờ.

Đây là điểm thay đổi được nhiều người dân quan tâm, bởi trên thực tế, không ít trường hợp từng phản ánh việc bị yêu cầu giải trình nguyên nhân hư hỏng hoặc kê khai thông tin khi đi đổi tiền rách, tiền cháy.

Đáng chú ý, NHNN cũng bổ sung thêm nhiều yếu tố bảo an làm căn cứ xét đổi như mực đổi màu, hình định vị và hình bóng chìm. Điều này đặc biệt quan trọng với tiền polymer bị cháy hoặc co rúm do nhiệt độ cao.

Theo dự thảo, tiền polymer cháy vẫn có thể được xem xét đổi nếu diện tích còn lại tối thiểu 30% và nhận diện được ít nhất hai yếu tố bảo an. Quy định mới được đánh giá sát thực tế hơn bởi tiền polymer khi gặp nhiệt độ cao thường co nhỏ mạnh dù nhiều đặc điểm bảo an vẫn còn tồn tại.

Minh bạch thủ tục đổi tiền để bảo vệ người dân

Nhiều năm qua, đổi tiền rách, tiền cháy luôn là nhu cầu có thật nhưng không phải ai cũng đủ hiểu biết hoặc kiên nhẫn để thực hiện đúng quy trình. Từ thực tế đó, một thị trường dịch vụ đổi tiền hỏng không chính thức đã tồn tại khá phổ biến.

Nhiều đầu mối nhận thu gom tiền cháy, tiền rách với mức chiết khấu cao, có trường hợp người dân phải chấp nhận mất vài chục phần trăm giá trị tờ tiền để đổi lấy tiền mới. Tình trạng này xuất phát phần lớn từ tâm lý lo ngại thủ tục phức tạp hoặc sợ bị ngân hàng từ chối tiếp nhận.

Các chuyên gia cho rằng khi quy trình được đơn giản hóa, thời gian xử lý rút ngắn và điều kiện xét đổi minh bạch hơn, nhu cầu tìm tới dịch vụ trung gian sẽ giảm đáng kể. Người dân có thể trực tiếp mang tiền tới ngân hàng thay vì phụ thuộc vào các dịch vụ không chính thức.

Đây cũng là bước đi cần thiết nhằm hạn chế các hoạt động đổi tiền trái phép vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro như lừa đảo hoặc trà trộn tiền giả. Việc công khai rõ điều kiện xét đổi cũng giúp giảm tranh cãi giữa khách hàng và đơn vị thu đổi.

Không chỉ với tiền hỏng, câu chuyện đổi tiền lẻ, tiền mới mỗi dịp lễ, Tết nhiều năm qua cũng cho thấy nhu cầu giao dịch tiền mặt trong dân cư vẫn rất lớn. Mỗi khi nguồn tiền mới khan hiếm, thị trường “đổi tiền chợ đen” lại sôi động với mức phí có thể lên tới 10-20% giá trị tiền đổi.

Trong khi đó, theo quy định hiện hành, chỉ NHNN và các tổ chức tín dụng mới được phép thực hiện hoạt động đổi tiền hợp pháp và phải đổi ngang giá. Người tham gia các giao dịch đổi tiền hưởng chênh lệch có thể đối mặt với rủi ro pháp lý và nguy cơ nhận phải tiền giả.

Việc NHNN sửa đổi quy định lần này không chỉ nhằm xử lý các vướng mắc kỹ thuật trong nghiệp vụ phát hành kho quỹ mà còn cho thấy xu hướng điều hành linh hoạt hơn, lấy sự thuận tiện của người dân làm trung tâm. Trong bối cảnh thanh toán không tiền mặt phát triển nhanh nhưng tiền mặt vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày, việc bảo đảm quyền lợi cho người sử dụng tiền mặt vẫn là yêu cầu cần thiết. Nếu dự thảo được thông qua, nhiều người dân có thể sẽ không còn thấp thỏm trước nguy cơ “mất trắng” vì tiền hư hỏng như trước đây.