(Thanh tra) - Giữa Trường Sơn phía Tây Quảng Trị, hơn 66.000ha rừng đặc dụng vẫn đang lưu giữ một kho báu đa dạng sinh học hiếm hoi, nơi nhiều loài đặc hữu và nguy cấp của Việt Nam và cả vùng Đông Dương còn hiện diện.
Trường Sơn – Kho báu sinh học
Trên diện tích hơn 66.000ha rừng tự nhiên, Ban Quản lý Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị đang quản lý 3 không gian sinh thái có giá trị đặc biệt: Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, Khu Bảo tồn thiên nhiên Đakrông và Khu Bảo vệ cảnh quan đường Hồ Chí Minh. Đây là khu vực hội tụ của nhiều luồng sinh học, nơi giao thoa giữa thực vật Bắc – Nam và hệ động thực vật Đông Dương.
Rừng ở đây không chỉ đa dạng về số lượng loài, mà còn đa dạng về kiểu sinh cảnh: Rừng kín thường xanh, rừng núi cao, rừng dọc suối, thảm thực vật vùng thấp. Chính sự chồng lớp sinh cảnh ấy tạo điều kiện cho nhiều loài đặc hữu và quý hiếm tồn tại, nhưng cũng khiến công tác bảo tồn trở nên phức tạp và đòi hỏi cách tiếp cận bài bản.
Ở Bắc Hướng Hóa, khu vực có độ cao lớn nhất tỉnh Quảng Trị, các cuộc điều tra khoa học đã ghi nhận 1.327 loài thực vật bậc cao, trong đó gần 200 loài nằm trong danh sách nguy cấp, quý hiếm. Đó là những loài cây mang giá trị sinh học và khoa học cao như Đỉnh tùng, Hoàng đàn giả, Bảy lá một hoa, Lan hài…
Hệ động vật tại đây càng cho thấy tầm quan trọng toàn cầu của khu bảo tồn. 935 loài động vật đã được ghi nhận, với sự hiện diện của những loài biểu tượng của Trường Sơn như Thỏ vằn, Tê tê Java, Vượn siki, Vọoc Hà Tĩnh, Chà vá chân nâu. Nhiều loài trong số này đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, được bảo vệ nghiêm ngặt theo Sách đỏ Việt Nam, Danh lục đỏ thế giới và các công ước quốc tế.
Việc các loài thú lớn ngày càng ít xuất hiện trực tiếp, chủ yếu được ghi nhận qua bẫy ảnh và dấu vết, là tín hiệu cho thấy hệ sinh thái vẫn còn giá trị, nhưng cũng hết sức mong manh nếu không gìn giữ.
Nếu Bắc Hướng Hóa là “vùng cao sinh học”, thì Đakrông được giới chuyên môn đánh giá là trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của dải Trường Sơn miền Trung. Tại đây, 1.577 loài thực vật bậc cao đã được ghi nhận, trong đó yếu tố đặc hữu chiếm tỷ lệ cao, đóng vai trò then chốt cho mục tiêu bảo tồn lâu dài.
Đakrông không chỉ là nơi lưu giữ các loài quý hiếm, mà còn là không gian của những phát hiện khoa học mới. Việc phát hiện Lá nón Đakrông (Licuala dakrongensis ) và gần đây là Thu hải đường hoa thưa (Bigonia Laxiflora) cho thấy hệ sinh thái nơi đây vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá hết.
Hệ động vật với 333 loài động vật có xương sống trên cạn, trong đó có Sao la, Mang lớn, Mang Trường Sơn, Vượn má vàng trung bộ… đã đưa Đakrông trở thành một trong những khu vực có giá trị bảo tồn cao nhất Việt Nam. Khu vực này cũng được xếp vào vùng chim đặc hữu đồi núi thấp miền Trung, một vùng sinh học có ý nghĩa quốc tế.
Giữ rừng - giữ tương lai
Thực tế tại Nam Quảng Trị cho thấy, bảo tồn đa dạng sinh học không dừng lại ở việc “đếm loài” hay lập danh lục. Quan trọng hơn là giữ được sinh cảnh, duy trì cấu trúc rừng và các hành lang sinh thái để các loài có thể tồn tại và phục hồi.
Ông Trương Quang Trung, Giám đốc Ban Quản lý Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị cho biết: Trong năm 2025, hàng nghìn đợt tuần tra đã được tổ chức, hàng trăm bẫy động vật rừng bị tháo gỡ, nhiều lán trại trái phép bị phá bỏ. Song song, các chương trình phục hồi sinh thái với việc trồng rừng bằng cây bản địa, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và làm giàu rừng tự nhiên được triển khai trên hàng trăm héc ta. Đây là những can thiệp thầm lặng nhưng có ý nghĩa quyết định đối với việc duy trì đa dạng sinh học lâu dài.
Việc hợp tác với các tổ chức quốc tế, tiêu biểu là WWF, đã đưa khoa học công nghệ vào sâu trong rừng. Dự án bảo tồn Sao la với 138 máy bẫy ảnh không chỉ nhằm tìm kiếm loài thú quý hiếm bậc nhất Trường Sơn, mà còn giúp cập nhật dữ liệu về toàn bộ quần xã động vật.
Dù Sao la chưa xuất hiện, kết quả khảo sát cho thấy rừng Bắc Hướng Hóa vẫn còn sự hiện diện của nhiều loài nguy cấp, trong đó có Rùa hộp trán vàng miền Trung. Những dữ liệu này là nền tảng quan trọng để xây dựng chiến lược bảo tồn dựa trên những bằng chứng khoa học.
Dù vậy, bảo tồn đa dạng sinh học tại Nam Quảng Trị đang chịu sức ép lớn từ chồng lấn đất rừng, sinh kế khó khăn của người dân vùng đệm và biến động thị trường rừng trồng. Khi rừng trồng keo trở thành “lợi nhuận nhanh”, rừng tự nhiên càng dễ bị xâm lấn nếu thiếu cơ chế quản lý và hỗ trợ phù hợp.
Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị không chỉ là nơi lưu giữ các loài quý hiếm, mà còn đóng vai trò như một nền tảng sinh thái quan trọng đối với sự ổn định môi trường và phát triển bền vững của khu vực miền tây Quảng Trị. Việc duy trì diện tích rừng tự nhiên, tính toàn vẹn của sinh cảnh và các hành lang sinh thái có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng tồn tại và phục hồi của nhiều loài đặc hữu, nguy cấp.
Những dữ liệu thu thập được từ điều tra sinh học, giám sát hiện trường và hệ thống bẫy ảnh đang cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng và điều chỉnh các chiến lược bảo tồn. Giữ được các cánh rừng Trường Sơn hôm nay cũng chính là bảo toàn nguồn gen, sinh cảnh và các dịch vụ hệ sinh thái cho tương lai.
Vấn đề đặt ra là làm sao để các chính sách và nguồn lực bảo tồn được triển khai đồng bộ, kịp thời, nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và nhu cầu phát triển bền vững của cộng đồng địa phương.
