(Thanh tra)- Tại phiên chất vấn Kỳ họp thứ 12 HĐND tỉnh Quảng Nam khóa VIII vừa diễn ra, nóng nhất là tình trạng phá rừng và khai thác vàng trái phép. Người dân sống gần nơi khai thác vàng mất đất canh tác, luôn đối mặt với nạn ô nhiễm môi trường, sạt lở đất… còn Nhà nước bị thất thu thuế khi chủ bãi vàng trái phép không hề nộp thuế, những doanh nghiệp có phép lại tìm mọi cách để trốn, nợ thuế.
Quảng Nam được các chuyên gia nghiên cứu đánh giá là địa phương có trữ lượng vàng lớn nhất cả nước. Kết quả thăm dò cho thấy trữ lượng vàng ở mỏ Bồng Miêu (xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh) khoảng 12.388kg. Tại huyện Phước Sơn, mỏ vàng Phước Thành, Phước Kim có trữ lượng khoảng 11.602kg và mỏ Đăk Sa, xã Phước Đức có trữ lượng 7.210kg. Riêng mỏ vàng Bồng Miêu có hàm lượng 3 - 5 gam/tấn quặng, công suất khai thác 500 tấn quặng/ngày, tỷ lệ thu hồi vàng là 88%. Còn mỏ vàng Phước Sơn có đến 13 gam vàng/tấn quặng, công suất khai thác 1.000 tấn quặng/ngày, tỷ lệ thu hồi vàng là 92 - 97%. Ngoài ra, vàng sa khoáng và vàng gốc còn phân bố trên địa bàn nhiều huyện như: Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang, Thăng Bình, Hiệp Đức, Bắc Trà My…
Với trữ lượng vàng nhiều như vậy thì Quảng Nam sẽ hưởng lợi rất nhiều, nhưng thực tế cho thấy từ đời sống người dân đến ngân sách các cấp chưa thu lợi được hưởng là bao. Ông Lương Đình Đường, Phó Cục trưởng Cục Thuế Quảng Nam cho hay: “Cơ chế cho doanh nghiệp tự kê khai sản lượng khai thác là lỗ hổng lớn nhất gây khó cho ngành thuế trong việc kiểm soát sản lượng khai thác thực của doanh nghiệp. Ngành thuế có thanh tra thì cũng chỉ dựa trên hồ sơ, chẳng ai dám chắc số liệu khai của doanh nghiệp có đúng không. Đi thực tế kiểm tra vui vui thì người ta cho vào, mà buồn thì người ta đuổi ra vì thiếu gì lí do, đó là khó khăn của ngành Thuế hiện nay”.
Một bất cập nữa là nhiều doanh nghiệp hết hạn khai thác, trong thời gian xin gia hạn giấy phép vẫn ngang nhiên khai thác mà không phải đánh thuế. Đó là nguyên nhân gây thất thu lớn về thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường.
Theo thống kê, nguồn thu thuế tài nguyên của tỉnh Quảng Nam từ năm 2012 là trên 263 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến tháng 10/2014, loại thuế này giảm chỉ còn 98 tỷ đồng. Trong đó, tỷ trọng thuế đóng góp từ vàng năm 2013 là 155 tỷ đồng và 10 tháng đầu năm chỉ còn 30 tỷ đồng, trong đó Cty Vàng Phước Sơn nộp 18,5 tỷ đồng còn Vàng Bồng Miêu không nộp đồng nào.
Giải trình trước HĐND tỉnh ngày 11/12, ông Ngôn Bốn, Cục trưởng Cục Thuế tỉnh nêu: “Tính đến nay, Cty Vàng Bồng Miêu và Phước Sơn đã nợ tiền thuế lên đến 339 tỷ đồng; trong đó Vàng Phước Sơn nợ 270 tỷ đồng, Vàng Bồng Miêu nợ hơn 68 tỷ đồng. Từ khi 2 Cty này chậm nộp thuế, Cục Thuế đã kịp thời tổ chức các biện pháp thu tiền thuế, nhưng ý thức chấp hành của họ chưa nghiêm túc, cố tình không thực hiện nộp tiền thuế vào ngân sách Nhà nước. Hiện nay, theo chỉ đạo của Tổng cục Thuế, Cục Thuế Quảng Nam sẽ tiếp tục áp dụng biện pháp cưỡng chế bằng việc thông báo hóa đơn của 2 Cty không còn giá trị sử dụng…”.
Đại biểu HĐND Nguyễn Cảnh (Bí thư Huyện ủy Phú Ninh, nơi Cty Vàng Bồng Miêu khai thác) chất vấn: “Đề cập chuyện này tôi thấy một số đồng chí lãnh đạo tỉnh trả lời là do bộ này, bộ kia, nay tôi đề nghị lãnh đạo tỉnh phải đăng ký làm việc trực tiếp với Trung ương để có hướng giải quyết dứt điểm”.
Nhiều ý kiến nhận định rằng, doanh nghiệp có tư cách pháp nhân thì lách luật trốn thuế, nợ thuế; trong khi đó, hoạt động khai thác khoáng sản nói chung và vàng nói riêng diễn ra tràn lan. Đó là lý do tài nguyên bị chảy máu, nguồn phí từ khai khoáng bị thất thu. Suy cho cùng, khổ nhất vẫn là người dân, họ chẳng được lợi gì, trong khi bao nhiêu hệ lụy từ khai khoáng họ hứng tất.
Cụ thể, ở huyện Phước Sơn, hầu hết các xã đều có tỷ lệ hộ nghèo hơn 50% và có đến 93,55% số hộ nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số. Theo báo cáo của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện Phú Ninh, đến nay hộ nghèo của toàn huyện còn 7,44%, cận nghèo 10,22%. Đáng chú ý, xã Tam Lãnh, nơi có mỏ vàng Bồng Miêu, hiện hộ nghèo còn đến 11%.
Ông Nguyễn Viễn, Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường cho biết: “Nước thải, chất thải (có sử dụng chất độc Cyanua) từ các điểm khai thác vàng trái phép ở thượng nguồn sông chính là thủ phạm biến nguồn nước ngọt một số nơi thành nước độc, giết chết sông ngòi cũng như sự tồn tại của các loài thủy sinh. Chưa có thống kê đầy đủ nào về mức độ tàn phá môi trường ở khu vực hạ nguồn các dòng sông nhưng sự thật là đang có nhiều dòng sông chết mòn, biến dạng”.
Kết quả phân tích nguồn nước tại điểm Giao Thủy (huyện Đại Lộc) thuộc sông Thu Bồn và sông Bến Giằng (đoạn cầu Bến Giằng, Nam Giang) của cơ quan chức năng cho thấy, hàm lượng chất rắn lơ lửng trong nước (SS) luôn ở mức cao. Đây là hậu quả của nạn khai thác khoáng sản khu vực đầu nguồn, xây dựng thủy điện, mở đường giao thông...
Như vậy, dù sống trên “đống vàng” nhưng Nhà nước chẳng thu lợi bao nhiêu, còn đời sống người dân bị ảnh hưởng nặng nề vì ô nhiễm và “nghèo lại hoàn nghèo”.
Nguyên Phê
